Phố Thụy Khuê: Hành trình từ làng rượu sen đến con đường của nghệ sĩ và hoa
Trước thập niên 90 của thế kỷ trước, phố Thụy Khuê sở hữu một tuyến đường tàu điện dài đến 3,3km, uốn lượn ngoằn ngoèo theo dòng sông Tô Lịch cũ xuống tận chợ Bưởi. Nhà thơ Phan Vũ từng viết trong những vần thơ đầy cảm xúc: “Toa xe điện lên đèn/Người soát vé áo bành tô sờn rách/Lanh canh/Lanh canh/Ai xuống Bờ Hồ!/Ai đi Mơ!/Ai lên Bưởi!”. Những chuyến tàu ký ức ấy mãi mãi khắc sâu hình ảnh những mảnh đời lam lũ, áo vã mồ hôi trong phiên chợ quê một thuở nơi ngã ba sông.
Làng xưa phố mới: Sắc màu Thăng Long còn lưu giữ
Làng xưa phố mới Thụy Khuê, thuộc hai phường Ba Đình và Tây Hồ ngày nay, là cung đường hiếm hoi còn lưu giữ được phần nào sắc màu của đất kinh kỳ Thăng Long. Đây vốn là vùng đất thuộc Thập Tam Trại, chạy giữa sông Tô Lịch xưa và Hồ Tây. Sau khi sông Tô trong kinh thành bị lấp vào năm 1889, đất của mười làng được mở rộng đáng kể. Cửa ô Thụy Chương không còn nữa, thay vào đó là con đường thông từ phố Quán Thánh nối tới đường Lạc Long Quân.
Qua thời gian dài, màu sơn của những bức đại tự có thể đã phai nhòa đi nhưng giá trị văn hóa lịch sử của các cổng làng vẫn nguyên vẹn. Đường Thụy Khuê được xem là con phố độc đáo nhất Hà Nội khi còn lưu giữ không gian quê kiểng đặc trưng, với sông hồ kỳ thú bao quanh. Có thể gọi Thụy Khuê chính là phố Hồ Tây, bởi con đường này được hình thành từ các làng bám dọc phía nam Hồ Tây.
Từ nghề nấu rượu sen tiến vua đến không gian nghệ thuật
Trước kia, làng Thụy Chương, sau đổi thành Thụy Khuê, nổi tiếng với nghề nấu rượu Sen tiến vua. Thời Lê Trung Hưng, dân nghiện tửu sen còn gọi Thụy Khuê là phố Sen. Theo nhà sử học Trần Huy Liệu, nơi đây còn lưu lại bài thơ “Tượng Phật say ở Thụy Chương” được ghi dấu trong cuốn Lịch sử Thủ đô Hà Nội (NXB Thời đại, 2010). Trong dân gian vẫn truyền tụng câu ca: “Làng Võng bán lợn bán gà/Làng Thụy nấu rượu la cà cả đêm”.
Sau này, thực dân Pháp cấm nấu rượu, đất làng Thụy Khuê được trưng dụng để xây vườn ươm cây vào năm 1889 và Trường Bưởi vào năm 1908, nay là Trường trung học phổ thông Chuyên Chu Văn An. Nét đặc sắc nhất của vùng đất này chính là hình ảnh chợ Bưởi và vẻ rêu phong cổ kính của những ngôi cổng làng đẹp như tranh vẽ.
Chợ Bưởi và không gian văn hóa đặc trưng
Chợ Bưởi vẫn giữ nguyên nét quê kiểng với những hàng nông sản tươi ngon cùng gia súc, vật nuôi trong nhà. Chợ còn được mở rộng sang các phố kế bên, hình thành khu buôn bán cây cảnh và hoa quanh năm sầm uất. Do đó, chợ Bưởi luôn đông vui, nhộn nhịp suốt ngày đêm. Dọc theo hàng cây bên đường, những cổng làng như Cổng Canh, Cổng Giếng vẫn lưu giữ dấu ấn thời gian thơ mộng.
Những câu thơ của Phan Vũ vẫn còn vang vọng đâu đó: “Ta còn em ngày vui cũ/Tàn theo mùa hạ/Tiếng ghi ta bập bùng tự sự/Đêm kinh kỳ thuở ấy xanh lơ”. Hơi thở bình yên, xanh lơ ấy vẫn hiện hữu trên hàng chữ mọc rêu của các cổng làng cổ kính.
Vùng đất của nghệ sĩ và giai nhân
Vùng đất phía tây kinh thành tưởng chừng như chỉ là quê kiểng, nhưng lại thu hút nhiều văn nhân tài tử tìm về trú ngụ. Thụy Khuê bám sát Hồ Tây, thắng cảnh bao đời được vua quan các triều đại tới xây đài ngự lãm. Từ khi có Hãng phim truyện Việt Nam tại số nhà 4 từ những ngày đầu giải phóng Thủ đô, nơi đây trở thành điểm đến của giới nghệ sĩ.
Hiện tại, lối đi vào làng Yên Thái vẫn giữ được vẻ cổ kính với đường lát gạch đỏ xếp theo kiểu lá dừa độc đáo. Nơi đây tập hợp nhiều giai nhân, tài tử nổi tiếng cả nước, từ khóa sân khấu điện ảnh đầu tiên. Không ít nghệ sĩ đã chọn Thụy Khuê làm nơi sinh sống, như NSND Trung Hiếu, NSND Ngọc Thư, NSƯT Phú Đồn, NSƯT Chiều Xuân.
Riêng NSƯT Chiều Xuân sinh ra tại làng cổ Thụy Khuê vào năm 1967 và sống trong thời gian dài tại dốc Tam Đa. Chị cũng là học sinh Trường Chu Văn An suốt 12 năm, trước khi thi vào Trường đại học Sân khấu điện ảnh Hà Nội. Hiện nay, có lẽ gắn bó với con phố bền bỉ nhất chính là các nghệ sĩ Phú Đôn và Lê Vân, những người đã sinh sống trên phố Thụy Khuê suốt nửa thế kỷ qua.
Di sản văn hóa và sự hồi sinh của rượu sen
Vùng đất “Thụy Chương tiên tửu” còn lưu dấu sâu sắc ở phường ca trù Thái Hà tại ngõ 27 Thụy Khuê. Đây là gia đình của NSƯT Nguyễn Văn Khuê, chơi đàn đáy, hậu hệ thứ trong dòng họ nổi tiếng nhiều đời lưu giữ ca trù. Một nét ca trù mang phong vị Thăng Long xưa luôn ngân nga: “Cung xuân chếnh choáng tơ sen/Hồng Hồng Tuyết Tuyết khêu đèn cầm ca/Lênh đênh cánh nhạn trăng ngà/ Đàn ngân, phách gõ lời hoa nảy mầm…”.
Đầu phố Thụy Khuê có tới hai vườn hoa bên đường, công viên Mai Văn Thưởng và vườn hoa Lý Tử Trọng bên hồ Tây. Hiện tại, đoạn đường này thu hút nhiều xe hoa tới cho du khách chụp ảnh, tạo nên chất thi vị của một con phố thơm thảo và lãng mạn. Khoảng vài trăm mét nữa bên cạnh Trường Chu Văn An là vườn ươm hoa và cây cảnh, hoạt động như một chợ hoa quanh năm.
Cổng đình Yên Thái trông vô cùng bề thế, trang nghiêm, thường xuyên diễn ra các sinh hoạt tín ngưỡng của người dân khu vực. Chợ Bưởi cũng quanh năm bán hoa và cây cảnh. Mỗi dịp xuân về, chợ hoa được kéo dài theo dọc các đường Lạc Long Quân và đường Bưởi, với hoa đào từ Nhật Tân, Quảng An, Quảng Bá dồn về tựa rừng hoa khoe sắc.
Mấy năm qua, một số gia đình đã phục hồi làm rượu Sen, sản phẩm “Tiên tửu Thụy Chương” cổ xưa tinh túy. Thứ tiên tửu này hứa hẹn làm các tao nhân mặc khách thời nay ngất ngây với hình ảnh: “Tăm tăm tình bạn/Chếnh choáng tình đời/Líu lưỡi tình người/ Nôn nao thân phận”. Con phố tràn ngập hoa xuân này luôn “Mở cửa/Mùa xuân trong khung/ Đường phố dài/Chi chít chồi sinh/Màu ước vọng in hình xanh nõn lá” (Em ơi! Hà Nội phố, Phan Vũ).
Tôi yêu con phố hoa này với sắc màu “Đêm kinh kỳ thuở ấy xanh lơ”, như sự đồng hiện của cõi mộng Tây Hồ sương bay. Riêng cổng Hồ Ấp được nhiều nhà nhiếp ảnh “săn sóc” bởi đây được cho là cổng làng có nét quyến rũ nhất trong hơn chục cổng làng trên phố Thụy Khuê. Bên cạnh đó, những con đường làng và giếng khơi vẫn được gìn giữ cho tới nay luôn mang phong vị Bưởi xưa: “Giếng Yên Thái vừa trong vừa mát/ Đường Yên Thái gạch lát dễ đi”.
