Cuộc khủng hoảng kế vị và sự can thiệp của Pháp năm 1884
Ngày 31 tháng 7 năm 1884, vua Kiến Phúc băng hà sau thời gian tại vị ngắn ngủi chỉ 8 tháng, từ tháng 12 năm 1883 đến tháng 7 năm 1884. Sự kiện này đã gây ra một cuộc khủng hoảng kế vị nghiêm trọng trong triều đình nhà Nguyễn. Ngay lập tức, triều đình Huế vội vã tôn Ưng Lịch lên ngôi, lấy niên hiệu là Hàm Nghi, và chính thức thông báo cho Tòa Khâm sứ Pháp vào ngày hôm sau.
Phản ứng quyết liệt của Tổng trú sứ Rheinart
Tuy nhiên, Tổng trú sứ Pháp Pierre Paul Rheinart (1840-1902) đã phản đối dữ dội việc này. Ông ta yêu cầu triều đình Huế phải truất phế vua Hàm Nghi và đưa Hồng Hưu, con thứ ba của vua Thiệu Trị, lên ngôi. Hồng Hưu bị chỉ trích nặng nề vì quan hệ với vợ góa của Phò mã Lâm là công chúa Gia Phúc, con gái thứ 35 của vua Thiệu Trị, khiến bà này bị kết tội. Miên Dần, con thứ 45 của vua Minh Mạng, đã tâu trình rằng Hồng Hưu "theo việc tư mà bỏ việc công, tiết lộ việc lớn của nhà nước, lại mang tai tiếng về tình ái".
Rheinart không dừng lại ở đó. Dù vua Dục Đức đã mất nhiều uy tín sau khi bị phế truất trước đó, và dù triều đình Huế đã làm lễ tấn phong cho vua Hàm Nghi vào ngày 2 tháng 8 năm 1884, ngày 3 tháng 8, Rheinart vẫn sai Lê Duy Hinh, nhân viên của Tòa Khâm, đến gặp Phụ chính Tôn Thất Thuyết. Ông ta đề nghị Tôn Thất Thuyết phế vua Hàm Nghi, sau đó tự lên ngôi hoặc đưa Dục Đức trở lại ngai vàng, nắm quyền điều hành triều đình, trong khi người Pháp sẽ bắt Nguyễn Văn Tường và đày đi.
Áp lực quân sự và chính trị từ phía Pháp
Rheinart còn đề nghị Tổng tư lệnh quân Pháp ở Bắc Kỳ là tướng Millot gửi quân phong tỏa Huế, buộc triều đình Huế phế truất vua Hàm Nghi và đồng ý cho Pháp đóng quân ở Trấn Bình Đài (Mang Cá). Tuy nhiên, Millot không đồng ý với kế hoạch này. Cuối cùng, theo lệnh của Thủ tướng Pháp Jules Ferry, Millot đã gửi 750 quân cùng một đại đội pháo binh vào Huế dưới quyền chỉ huy của đại tá Guerrier.
Trước áp lực quân sự này, triều đình Huế buộc phải làm văn thư xin Pháp chấp thuận việc lập vua Hàm Nghi. Tờ xin phép ban đầu được viết bằng chữ Nôm, nhưng Rheinart không chấp nhận và yêu cầu viết lại bằng chữ Nho.
Lễ tấn phong và những diễn biến tiếp theo
Ngày 17 tháng 8 năm 1884, đại tá Guerrier, Tổng trú sứ Rheinart, thuyền trưởng tàu Tarn là Wallarmé cùng 25 sĩ quan và 160 lính Pháp đã vào Huế làm lễ tấn phong cho vua Hàm Nghi. Cùng ngày, Guerrier cho thượng cờ Pháp ở Trấn Bình Đài, nơi quân Pháp đã chiếm đóng từ hai ngày trước đó. Trong tháng 10 năm 1884, Tổng lãnh sự Pháp ở Thượng Hải là Lemaire đến thay thế Rheinart làm Tổng trú sứ. Cũng trong tháng này, Dục Đức bị đưa từ Thái y viện đến giam giữ tại lao Thừa Phủ và qua đời ở đó vào ngày 24 tháng 10 năm 1884.
Đại Nam thực lục ghi lại rằng dưới triều vua Hiệp Hòa, Dục Đức bị tước bỏ chức tước, trở về ngạch cũ là công tử, vẫn được cho ở nhà cũ nhưng bỏ tấm biển Dục Đức Đường. Vua Hiệp Hòa lo ngại: "Duy có việc vẫn cho ở nhà cũ, kẻ ra người vào hỗn hợp, phòng giữ kiểm soát khó chu đáo".
Những mưu đồ chính trị sâu xa
Cần nhắc lại rằng trước khi đến Huế chuẩn bị cho Hòa ước Giáp Thân, Rheinart đã thăm dò khoảng 30 ứng viên cho ngai vàng, bao gồm các hoàng thân chủ hòa, Hồng Hưu và cả Dục Đức. Trong một thông tri về việc kế thừa ngôi vua An Nam, có đoạn viết: "Ông Rheinart có viết thư cho tôi nói rằng Tôn Thất Thuyết có thể giành chỗ của Nguyễn Văn Tường. Có thể Rheinart sẽ dò ý vị hoàng thân này, nắm chắc ý định của ông, đề nghị dành cho ông vị trí số một với điều kiện ông tấn phong Dục Đức và do đó hủy diệt quyền uy của Nguyễn Văn Tường mà chúng ta sẽ dễ dàng loại trừ bằng cách đưa đi đày". De Champeaux, trong một phiếu vắn tắt, đề nghị "chấp nhận vị vua đương kim (Hàm Nghi) để buộc thừa nhận hiệp ước (Giáp Thân) rồi đợi cơ hội thuận tiện để đưa Dục Đức lên ngôi vì đó là người của chúng ta".
Chính trong thân phận "người của chúng ta" và không chịu yên phận ở Thái y viện, Dục Đức đã buộc triều đình chuyển ông ta vào lao Phủ Thừa, nơi ông đã chết, chấm dứt số phận một lá bài trong các mưu đồ của Rheinart và người Pháp. Sự kiện này cho thấy sự phức tạp và đầy kịch tính trong cuộc tranh giành quyền lực tại triều đình Huế dưới thời Pháp thuộc.
