Đầu tư cho văn hóa: Từ ngân sách 2% đến kích hoạt nguồn lực xã hội
Sự bùng nổ của các hoạt động sáng tạo và nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng cao của người dân, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các ngành công nghiệp văn hóa, nội dung số, điện ảnh, thiết kế, thời trang và nghệ thuật biểu diễn, đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc mở rộng không gian huy động nguồn lực từ toàn xã hội. Mục tiêu là tạo ra sức mạnh tổng hợp để văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững.
Nghị quyết 80: Định hướng chi ngân sách tối thiểu 2% cho văn hóa
Nghị quyết 80 đã khẳng định rõ quan điểm: đầu tư cho văn hóa chính là đầu tư dài hạn cho sự phát triển bền vững của đất nước và tương lai của dân tộc. Một trong những nội dung quan trọng nhất của nghị quyết này là định hướng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa ở mức tối thiểu 2% tổng chi, với khả năng tăng dần theo yêu cầu thực tiễn phát sinh.
Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, quán triệt Nghị quyết diễn ra vào ngày 25/2/2026, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết đã nhấn mạnh: trong những năm qua, mục tiêu chi 1,8% ngân sách cho văn hóa hầu như chưa đạt được, với năm cao nhất chỉ đạt trên 1,7%. Do đó, việc nâng mức chi này lên tối thiểu 2% được xem là một bước tiến lớn, thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Đảng trong việc ưu tiên đầu tư cho văn hóa. Đồng thời, nghị quyết cũng khuyến khích việc huy động nguồn lực từ xã hội để khắc phục những hạn chế hiện có, biến văn hóa trở thành một trụ cột phát triển quan trọng.
Vai trò then chốt của khu vực tư nhân trong phát triển văn hóa
Tuy nhiên, để văn hóa thực sự trở thành trụ cột phát triển, không thể chỉ dựa vào nguồn lực từ nhà nước. Nghị quyết 80 nhấn mạnh việc hoàn thiện thể chế thị trường văn hóa, bao gồm cơ chế tài chính, chính sách thuế, tín dụng, đất đai, đầu tư và dữ liệu. Nghị quyết cũng khuyến khích phát triển doanh nghiệp văn hóa, khởi nghiệp sáng tạo, xây dựng hạ tầng số cho sản xuất, phân phối và tiêu dùng sản phẩm văn hóa, cũng như hình thành các cụm và khu công nghiệp sáng tạo.
Đây chính là định hướng then chốt để kích hoạt các nguồn lực xã hội, trong đó nhà nước đóng vai trò điều tiết và dẫn dắt, còn xã hội cung cấp sức sáng tạo và vốn đầu tư linh hoạt. Cách tiếp cận này giúp văn hóa vượt qua rào cản về ngân sách hạn chế và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường.
Thực tế những năm gần đây đã chứng minh tiềm năng to lớn khi có sự tham gia của khu vực tư nhân vào lĩnh vực văn hóa. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư bài bản vào sản xuất phim, tổ chức các buổi biểu diễn nghệ thuật quy mô lớn, xây dựng nền tảng nội dung số và phát triển không gian sáng tạo. Một số bộ phim do tư nhân sản xuất đã đạt doanh thu hàng trăm tỷ đồng, không chỉ thu hút công chúng trong nước mà còn quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới.
Trong lĩnh vực biểu diễn, các sự kiện như Monsoon Music Festival tại Hà Nội hay Lễ hội Âm nhạc Quốc tế Thành phố Hồ Chí Minh (Hò Zô), cùng các concert như Anh trai vượt ngàn chông gai và Anh trai say hi, do doanh nghiệp tư nhân tổ chức, đã thu hút hàng vạn khán giả. Những sự kiện này góp phần hình thành thị trường biểu diễn chuyên nghiệp và thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp văn hóa.
Tiềm năng và thách thức trong phát triển công nghiệp văn hóa
Nhìn ra thế giới, kinh tế sáng tạo đang trở thành trụ cột của nền kinh tế tri thức. Theo UNESCO, kinh tế sáng tạo hiện đóng góp khoảng 3% GDP toàn cầu, tạo ra hàng chục triệu việc làm và là một trong những lĩnh vực có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất. Nhiều quốc gia đã thành công trong việc xây dựng các trung tâm sáng tạo và cụm công nghiệp văn hóa, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn bản sắc dân tộc và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Báo cáo của Công ty Allied Market Research cho thấy, chỉ riêng thị trường sự kiện K-pop đã được định giá 8,1 tỷ USD vào năm 2021 và ước tính sẽ đạt 20 tỷ USD vào năm 2031, với tỷ lệ tăng trưởng kép hàng năm khoảng 7,3% từ năm 2022 đến năm 2031.
Ở Việt Nam, sự tham gia của khu vực tư nhân đang góp phần mở rộng thị trường văn hóa và thúc đẩy sáng tạo. Các ngành công nghiệp văn hóa được định hướng trở thành ngành kinh tế quan trọng. Theo Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045 (Quyết định 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025), mục tiêu đến năm 2030 là đóng góp 7% GDP, và đến năm 2045 đạt 9% GDP.
Hiện nay, dù chưa có con số chính thức mới nhất, nhưng sự tăng trưởng rõ nét trong các lĩnh vực như điện ảnh, âm nhạc và thiết kế đã cho thấy tiềm năng lớn. Ví dụ, doanh thu điện ảnh nội địa đạt khoảng 3.650 tỷ đồng, cao gần gấp đôi so với năm 2024 (khoảng 1.900 tỷ đồng).
Xây dựng hệ sinh thái sáng tạo toàn diện
Từ định hướng của Nghị quyết 80, phát triển văn hóa nói chung và đầu tư cho văn hóa nói riêng được xem như một chiến lược đầu tư dài hạn cho sự phát triển bền vững của quốc gia. Để kích hoạt hiệu quả các nguồn lực xã hội, yếu tố quyết định nằm ở môi trường thể chế.
Giáo sư, Tiến sĩ Tạ Ngọc Tấn phân tích: Văn hóa cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với hệ thống thể chế và cơ chế, chính sách. Khi chính sách minh bạch, khuyến khích sáng tạo và bảo vệ quyền lợi của các chủ thể tham gia, nguồn lực xã hội sẽ được khơi dậy mạnh mẽ, giúp chuyển từ tình trạng “văn hóa tiêu tiền” sang “văn hóa kiếm tiền”.
Tuy nhiên, vẫn còn một số rào cản như: chính sách ưu đãi cho doanh nghiệp công nghiệp văn hóa chưa rõ nét; cơ chế hợp tác công-tư (PPP) chưa được triển khai rộng rãi; và quỹ hỗ trợ sáng tạo nghệ thuật còn hạn chế. Những yếu tố này làm giảm động lực tham gia của khu vực tư nhân.
Các chuyên gia đề xuất cần xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo văn hóa toàn diện, nơi nghệ sĩ, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, thiết chế văn hóa, nền tảng công nghệ và cộng đồng khán giả có thể kết nối và hỗ trợ lẫn nhau. Trong hệ sinh thái này, các thiết chế văn hóa công lập đóng vai trò “hạt nhân” kết nối nguồn lực.
Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hồ An Phong nhấn mạnh, cần có những chính sách mang tính kiến tạo để tạo động lực cho doanh nghiệp tham gia phát triển văn hóa, chẳng hạn như ưu đãi thuế, quỹ đầu tư mạo hiểm và hợp tác PPP.
Theo các chuyên gia, việc kích hoạt nguồn lực đầu tư cho văn hóa không chỉ dừng lại ở việc thu hút vốn từ khu vực tư nhân. Điều quan trọng hơn là tạo dựng một môi trường để các nguồn lực sáng tạo trong xã hội có thể kết nối với nhau. Do đó, cần hình thành các quỹ đầu tư cho công nghiệp văn hóa nhằm khuyến khích các ý tưởng sáng tạo có giá trị.
Song song đó, việc đầu tư cho giáo dục nghệ thuật, đào tạo nguồn nhân lực sáng tạo và ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực văn hóa cũng rất cần thiết. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng những yếu tố này là then chốt để phát triển văn hóa trong bối cảnh mới.
Kích hoạt các nguồn lực đầu tư cho văn hóa chính là yêu cầu cấp thiết, phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 80. Nhà nước giữ vai trò điều tiết và dẫn dắt, đồng thời khơi thông và khuyến khích toàn xã hội tham gia, tạo ra sức mạnh tổng hợp. Khi những nguồn lực văn hóa được đánh thức đúng lúc và đúng hướng, văn hóa Việt Nam sẽ có thêm điều kiện để phát triển mạnh mẽ, đóng góp thiết thực vào mục tiêu xây dựng đất nước phồn vinh và hạnh phúc trong giai đoạn mới.
