Đợt nắng nóng kỷ lục thứ hai trong vòng một tháng qua tại Tây Âu một lần nữa phản ánh xu hướng đáng lo ngại. Theo The New York Times, châu Âu đang là lục địa có tốc độ nóng lên nhanh nhất thế giới trong ba thập kỷ qua. Dữ liệu từ Cơ quan giám sát khí hậu Copernicus (EU) cho thấy nhiệt độ trung bình tại đây đã tăng khoảng 0,56°C mỗi thập kỷ kể từ giữa những năm 1990, cao gấp đôi tốc độ nóng lên trung bình toàn cầu.
Băng tan, tuyết giảm
Tại các vùng cực bắc, tình trạng ấm lên toàn cầu đang khiến băng biển tan chảy, làm lộ ra diện tích mặt biển lớn. Việc mất đi lớp băng bao phủ khiến bề mặt biển hấp thụ nhiều năng lượng Mặt Trời hơn, từ đó làm trầm trọng thêm quá trình nóng lên tại Bắc Cực và các khu vực lân cận.
Một yếu tố khác là các biện pháp kiểm soát ô nhiễm tại châu Âu. Việc cắt giảm khí thải công nghiệp giúp cải thiện chất lượng không khí và sức khỏe cộng đồng, nhưng đồng thời làm giảm lượng sol khí (aerosol) trong khí quyển - các hạt nhỏ vốn có khả năng phản xạ một phần bức xạ Mặt Trời trở lại không gian, gián tiếp làm tăng lượng nhiệt hấp thụ trên mặt đất.
Bên cạnh đó, tình trạng suy giảm lượng tuyết phủ cũng làm suy yếu khả năng phản xạ năng lượng Mặt Trời của bề mặt Trái Đất. Theo dữ liệu từ Cơ quan giám sát khí hậu Copernicus (EU), diện tích đất phủ tuyết tại châu Âu vào thời điểm đỉnh điểm năm ngoái vẫn thấp hơn khoảng một phần ba so với mức trung bình. Hệ quả là nhiều diện tích đất trống lộ ra hơn để hấp thụ nhiệt, đặc biệt tại Scandinavia và khu vực châu Âu thuộc Nga.
Thay đổi dòng tia
Những thay đổi trên đất liền và trên biển cũng đang làm biến đổi cách các khối không khí lưu chuyển phía trên châu Âu, theo hướng có thể khiến các đợt nắng nóng khắc nghiệt như đợt đang diễn ra trong tuần này xuất hiện thường xuyên hơn.
Sự chênh lệch nhiệt độ giữa vùng xích đạo nóng và Bắc Cực lạnh là một trong những động lực chính chi phối thời tiết trên khắp Bắc Bán cầu. Nhưng khi lượng tuyết phủ trên mặt đất ở châu Âu giảm dần vào mỗi mùa xuân và băng ngoài khơi cũng ít đi, khoảng cách nhiệt độ này bị thu hẹp. Một nghiên cứu năm 2020 cho thấy điều đó có thể làm thay đổi hướng đi của dòng tia - dải gió tây mạnh ở tầng khí quyển cao có vai trò điều khiển thời tiết - theo cách khiến các đợt nắng nóng mùa hè kéo dài trên lục địa này xuất hiện thường xuyên hơn.
Các nhà khoa học cũng phát hiện rằng trong những thập kỷ gần đây, dòng tia ngày càng thường xuyên tách thành hai nhánh phía trên châu Âu, tạo ra một vùng gió yếu ở giữa, nơi nhiệt lượng có thể bị giữ lại trong nhiều ngày.
Thông thường, dòng tia đưa không khí mát từ Đại Tây Dương thổi vào châu Âu. Nhưng khi dòng tia tách đôi, khối không khí áp cao nằm giữa hai nhánh sẽ làm lệch hướng di chuyển thông thường của các hệ thống thời tiết. Điều đó có thể biến vài ngày oi bức mùa hè thành một đợt nắng nóng kéo dài nhiều tuần, gây ra những hậu quả chết người.
Trong một nghiên cứu công bố năm 2022, các nhà nghiên cứu phát hiện rằng gần như toàn bộ sự gia tăng gần đây về tần suất và cường độ các đợt nắng nóng ở Tây Âu đều liên quan đến hiện tượng “dòng tia kép” tồn tại trong thời gian dài hơn. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa rõ liệu biến đổi khí hậu do con người gây ra có đang khiến hiện tượng dòng tia kép trở nên dai dẳng hoặc xuất hiện thường xuyên hơn hay không.
Trong đợt nắng nóng năm 2003 khiến tới 70.000 người thiệt mạng trên khắp châu Âu, hiện tượng dòng tia kép đã kéo dài suốt 29 ngày. Dù đợt nắng nóng trong tuần này có thể không kéo dài đến mức đó, nó vẫn đang liên tiếp phá vỡ các kỷ lục, với mức nhiệt cao hơn kỷ lục cũ không chỉ vài phần nhỏ mà tăng vọt đáng kể.
Các nhà khoa học đã bắt đầu phân tích nhiệt độ ghi nhận trong tuần này tại Pháp, Anh và nhiều nơi khác để ước tính mức độ mà hiện tượng nóng lên do con người gây ra đã làm tăng khả năng xuất hiện một đợt nắng nóng có quy mô như vậy.
“Chúng tôi dự đoán nhiệt độ sẽ tiếp tục tăng và các kỷ lục nhiệt độ sẽ tiếp tục bị phá vỡ do biến đổi khí hậu”, bà Lizzie Kendon, nhà khoa học khí hậu thuộc Đại học Bristol (Anh), cho biết. Theo bà, điều bất thường trong tuần này là mức độ vượt xa các kỷ lục trước đó. Và phía trước vẫn còn thêm nhiều ngày nắng nóng gay gắt nữa.
Đợt nắng nóng có phải do El Niño?
Đầu tháng này, Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) chính thức xác nhận các điều kiện El Niño đã xuất hiện tại khu vực nhiệt đới Thái Bình Dương sau nhiều tháng theo dõi. Nhiều nhà dự báo cảnh báo rằng El Niño lần này có thể là một trong những đợt mạnh nhất trong nhiều thập kỷ, khiến truyền thông nhắc đến khái niệm “Siêu El Niño”. El Niño là một hiện tượng tự nhiên xảy ra khi nhiệt độ mặt biển ở khu vực phía đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường. Hiện tượng này có thể làm nhiệt độ toàn cầu tăng cao, tạo điều kiện cho các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện nhiều hơn.
Nhiều cơ quan truyền thông cho rằng El Niño là nguyên nhân của đợt nắng nóng hiện nay ở châu Âu. Tuy nhiên, bà Ioanna Vergini, nhà sáng lập nền tảng dự báo thời tiết toàn cầu WFY24, nói với trang Euronews Earth rằng nhận định này là “không chính xác về mặt khí tượng”.
“Hiện nay, Thái Bình Dương chưa ở trạng thái El Niño mạnh. Ngay cả khi El Niño mạnh, ảnh hưởng trực tiếp của nó đến các đợt nắng nóng mùa hè ở châu Âu cũng khá yếu và chưa được xác định rõ ràng”, bà giải thích. “Đây là một hiện tượng chặn dòng tia điển hình xảy ra trong bối cảnh nhiệt độ nền toàn cầu đang ở mức cao kỷ lục. Vòm nhiệt là cơ chế trực tiếp gây ra đợt nắng nóng; xu hướng nóng lên dài hạn là yếu tố khuếch đại; còn El Niño chỉ là yếu tố gây phân tán sự chú ý”, bà Vergini nói thêm.
