Tục thờ 'hai ông một bà' Táo Quân: Nét đẹp tín ngưỡng độc đáo của người Việt
Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Táo Quân hay ông Táo là vị thần cai quản việc bếp núc trong mỗi gia đình. Với vai trò quan trọng này, Táo Quân được thờ phụng rộng rãi, và hàng năm vào ngày 23 tháng Chạp, ông được tin là lên chầu trời để báo cáo với Ngọc Hoàng về những việc diễn ra suốt năm của gia chủ. Đây là một phong tục lâu đời, phản ánh sâu sắc văn hóa và tâm linh người Việt.
Truyền thuyết cảm động về sự tích Táo Quân
Dân gian lưu truyền nhiều truyền thuyết về Táo Quân, trong đó nổi bật là câu chuyện trong Lược khảo về thần thoại Việt Nam. Sự tích kể về tình yêu bi thương của ba nhân vật: Trọng Cao, Thị Nhi và Phạm Lang. Hai vợ chồng Trọng Cao và Thị Nhi sống với nhau lâu năm mà không có con. Một lần cãi vã, Trọng Cao đánh vợ, khiến Thị Nhi bỏ đi và sau đó kết duyên với Phạm Lang. Trọng Cao hối hận, lang thang đi tìm vợ cho đến khi hết tiền phải xin ăn.
Một hôm, Trọng Cao tình cờ đến xin ăn tại nhà Phạm Lang, nơi Thị Nhi nhận ra chồng cũ. Nhân lúc chồng mới đi vắng, bà đưa Trọng Cao vào nhà thết đãi và cho trú tạm trong đống rơm ngoài đồng. Không may, Phạm Lang vô tình đốt đống rơm để lấy tro bón ruộng, khiến Trọng Cao bị chết cháy. Thị Nhi thấy cảnh đó đau xót nhảy vào lửa chết theo, còn Phạm Lang lao vào cứu cũng bị thiêu chết.
Câu chuyện cảm động khiến Ngọc Hoàng Thượng đế xót thương, cho hóa kiếp ba người thành Thần Bếp và phong mỗi người một danh vị: một người trông coi việc bếp, một người lo việc nhà cửa, và người còn lại quản lý chợ búa. Truyền thuyết này, với hình tượng 'hai ông một bà', mang bản sắc riêng của người Việt, dù có sự tương đồng với tục thờ Thần Lửa ở nhiều dân tộc khác.
Phong tục thờ cúng Táo Quân qua các vùng miền
Việc thờ Táo Quân đã trở thành tín ngưỡng không thể thiếu trong đời sống người Việt khắp các vùng miền. Nhà văn hóa Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí ghi chép về phong tục phương Nam, khẳng định có tục thờ thần Táo Quân với hình vẽ hai người nam ở hai bên và một người nữ ở giữa, tượng trưng cho quẻ Ly Hỏa. Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính cũng nêu rõ ngày 23 tháng Chạp là Tết Táo Quân, với nghi lễ cúng hai mũ ông và một mũ bà, cùng cá chép làm ngựa cho Táo Quân lên chầu trời.
Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Kiều Thu Hoạch, ngày 23 tháng Chạp được coi là thời điểm mở đầu cho lễ Tết đón xuân. Từ chiều tối 23, khi làm lễ tiễn ông Táo, đến đêm 30 tháng Chạp đón ông trở về, không khí chuẩn bị Tết Nguyên đán trở nên nhộn nhịp khắp nơi.
Về bàn thờ Táo Quân, nhà nghiên cứu Toan Ánh mô tả chi tiết: “Bàn thờ Thổ công (thờ chung Thổ Địa, Thổ Kỳ gọi là Táo Quân) thường đặt ngay ở gian bên, cạnh bàn thờ tổ tiên. Tại những gia đình không có bàn thờ tổ tiên, bàn thờ Thổ công được đặt ngay ở gian chính giữa nhà.” Bàn thờ này thường giản dị nhưng đủ biểu lộ sự thành kính của gia chủ.
Khác biệt trong lễ cúng ông Táo theo vùng miền
Phong tục cúng ông Táo có sự khác biệt đáng chú ý giữa các vùng:
- Miền Bắc: Người dân thường cúng sớm từ khoảng 20 tháng Chạp, với thời điểm muộn nhất là trưa 23. Lễ vật gồm ba bộ mã (hai cho Táo ông, một cho Táo bà), mũ Táo ông có hai cánh chuồn, và mâm cơm truyền thống như xôi, gà, giò, chả. Một số nơi cúng xôi chè, đặc biệt là chè bà cốt.
- Miền Trung: Lễ cúng thường diễn ra vào đêm 22, rạng sáng 23 Âm lịch. Người dân dâng một con ngựa giấy đầy đủ yên cương, không cúng áo mũ như miền Bắc. Tại Huế, còn có tục dựng cây nêu trước sân nhà vào sáng 23 tháng Chạp.
- Miền Nam: Người dân cúng mũ, áo và đôi hia bằng giấy, thể hiện sự tôn kính đối với ba vị Thần Táo được cho là định đoạt phước đức cho gia đình.
Trong đời sống hiện đại, nhiều gia đình đã đơn giản hóa lễ cúng với trái cây hoặc mâm cỗ chay, nhưng ý nghĩa tâm linh vẫn được giữ vững. Táo Quân tiếp tục là biểu tượng của sự chăm lo, bảo vệ gia đình, và ngày tiễn ông Táo vẫn là một phần quan trọng trong văn hóa đón Tết của người Việt.
