Văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh: Từ di sản đến phát triển bền vững

Văn hóa: Nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững

Vấn đề cốt lõi không nằm ở sự hiện diện của văn hóa, mà ở khả năng chuyển hóa các giá trị văn hóa thành tác động thực chất trong từng lĩnh vực cụ thể. Thực tế, đã có nhiều chuyển động tích cực theo hướng này, chứng minh rằng văn hóa có thể trở thành động lực mạnh mẽ cho sự phát triển kinh tế - xã hội.

Chuyển hóa văn hóa qua nghệ thuật và du lịch

Trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, sản phẩm như MV Bắc Bling của ca sĩ Hòa Minzy là một ví dụ điển hình. Tác phẩm này thành công nhờ sự kết hợp tinh tế giữa tư duy biểu diễn hiện đại và di sản văn hóa truyền thống. Tương tự, chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai cũng phản ánh xu hướng chuyển hóa bản sắc văn hóa thông qua sáng tạo, công nghệ và thị trường đương đại.

Ở lĩnh vực du lịch, tour đêm Đêm thiêng liêng tại Nhà tù Hỏa Lò cho thấy cách giá trị lịch sử được tổ chức lại thông qua công nghệ và trải nghiệm thực tế. Điều này không chỉ tác động trực tiếp đến giáo dục nhận thức mà còn góp phần hình thành ý thức công dân một cách sâu sắc.

—

Văn hóa làm nền tảng cho sinh kế cộng đồng

Ở cấp độ cộng đồng, các mô hình như làng văn hóa du lịch cộng đồng Lô Lô Chải (từng thuộc Hà Giang, nay là Tuyên Quang) hay bản Lao Chải (Lào Cai) minh chứng rằng văn hóa có thể trở thành nền tảng vững chắc cho sinh kế. Những mô hình này gắn kết chặt chẽ với nông nghiệp, bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững tại địa phương.

Trong kinh tế, văn hóa tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị thông qua du lịch văn hóa và xây dựng thương hiệu quốc gia. Trong đối ngoại, văn hóa trở thành kênh quan trọng của sức mạnh mềm, góp phần lan tỏa hình ảnh đất nước và gia tăng sức hấp dẫn trong quan hệ quốc tế.

Vai trò sâu sắc của văn hóa trong lịch sử và hiện tại

Ở chiều sâu hơn, văn hóa với những giá trị cốt lõi luôn là nền tảng vững chắc hun đúc ý chí và sức mạnh nội sinh của dân tộc. Trong lịch sử giữ nước, sức mạnh đó thể hiện qua tinh thần Sát Thát hay ý chí giặc đến nhà đàn bà cũng đánh. Trong cấu trúc nền quốc phòng toàn dân, văn hóa từ lâu đã là tiềm lực tinh thần, định hình ý chí, củng cố niềm tin và điều tiết hành vi xã hội.

Trong bối cảnh hiện nay, những giá trị văn hóa tiếp tục được chuyển hóa, gắn liền với yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tăng cường sức mạnh nội sinh cho phát triển. Tuy nhiên, sự chuyển hóa này vẫn chưa đồng đều trên khắp các địa phương và lĩnh vực.

Yêu cầu từ Nghị quyết 80 và vai trò của địa phương

Nghị quyết 80 đặt ra yêu cầu thiết lập hệ điều tiết hiệu quả, đảm bảo văn hóa được tích hợp ngay từ đầu trong quá trình hoạch định và triển khai chính sách của từng ngành, từng địa phương. Khi đó, văn hóa mới thực sự phát huy vai trò là nguồn lực nội sinh và yếu tố điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững.

Để thực hiện Nghị quyết 80, các địa phương cần tuân thủ năm bước quan trọng:

1. Nhận diện và kiểm kê tài nguyên văn hóa: Địa phương phải xác định rõ nguồn lực văn hóa như di tích, lễ hội, tri thức dân gian để tránh tình trạng các chương trình hành động na ná nhau, thiếu bản sắc.
2. Lựa chọn trụ cột phát triển phù hợp: Mỗi địa phương cần xác định lợi thế riêng, có thể là di sản, nghệ thuật biểu diễn, thủ công, ẩm thực hay không gian sáng tạo đô thị, từ đó tập trung nguồn lực để tạo sự khác biệt.
3. Tổ chức lại nguồn lực thông qua cơ chế điều phối liên ngành: Văn hóa không thể triển khai riêng lẻ mà phải gắn với giáo dục, du lịch, khoa học công nghệ, xây dựng, môi trường và khu vực doanh nghiệp.
4. Chuyển hóa giá trị văn hóa thành sản phẩm cụ thể: Địa phương cần lựa chọn sản phẩm phù hợp như du lịch, sáng tạo, sự kiện văn hóa hay nền tảng số để văn hóa không chỉ dừng ở bảo tồn mà tham gia trực tiếp vào phát triển.
5. Xây dựng hệ thống theo dõi và đánh giá dựa trên dữ liệu: Địa phương cần biết rõ giá trị tạo ra từ văn hóa và đóng góp cho kinh tế - xã hội để điều chỉnh chính sách kịp thời.

Trăn trở về dữ liệu lớn trong phát triển văn hóa

Dữ liệu lớn là một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu khi triển khai Nghị quyết 80. Nếu coi văn hóa là hệ điều tiết của phát triển, thì dữ liệu chính là hạ tầng của hệ điều tiết đó. Không có dữ liệu, chúng ta rất khó chuyển từ tư duy sang hành động, từ khẩu hiệu sang chính sách khả thi.

Hiện tại, dữ liệu văn hóa đang gặp ba thách thức chính:

• Dữ liệu phân tán và chưa chuẩn hóa, khiến khó tổng hợp và so sánh giữa các lĩnh vực như di sản, lễ hội, nghệ sĩ, doanh nghiệp sáng tạo.
• Dữ liệu thiên về kiểm kê hành chính hơn là phân tích phát triển, thiếu thông tin về giá trị kinh tế, sức lan tỏa xã hội, mức độ tham gia cộng đồng.
• Dữ liệu văn hóa chưa được tích hợp vào hệ sinh thái dữ liệu quốc gia, hạn chế kết nối với du lịch, thương mại, giáo dục và công nghệ.

Để Nghị quyết 80 đi vào đời sống, cần định hình lại cách tiếp cận dữ liệu theo ba hướng lớn:

1. Dữ liệu quản lý phục vụ phát triển: Không chỉ thống kê số lượng, mà phải đo lường hiệu quả kinh tế, khả năng tạo việc làm, mức độ thu hút du khách và đóng góp vào GDP địa phương.
2. Xây dựng hệ sinh thái dữ liệu văn hóa quốc gia: Tạo hệ thống mở và liên thông, kết nối dữ liệu di sản, chủ thể sáng tạo, thị trường và không gian, cho phép chia sẻ giữa trung ương và địa phương, khu vực công và tư.
3. Gắn dữ liệu với chỉ số đo lường phát triển văn hóa: Thiết kế cẩn trọng mối quan hệ giữa dữ liệu, chỉ số và chính sách để mỗi quyết định đều có cơ sở định lượng vững chắc.

Như vậy, việc chuyển hóa văn hóa thành nguồn lực nội sinh đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản, sáng tạo nghệ thuật, phát triển du lịch và ứng dụng công nghệ số. Chỉ khi đó, văn hóa mới thực sự trở thành động lực bền vững cho sự phát triển của đất nước trong tương lai.