Hành trình tỉnh thức của phóng viên y tế: Những bài học từ ranh giới sinh tử
Hơn 25 năm cống hiến trong lĩnh vực phóng viên y tế, khoảng thời gian đủ dài để tôi chứng kiến những khoảnh khắc mong manh nhất của kiếp người. Những năm tháng ấy, tôi không chỉ đơn thuần ghi chép số liệu hay theo đuổi tin bài, mà còn mang trong mình vô số khuôn mặt, ánh mắt, tiếng thở dốc và những cái nắm tay run rẩy nơi hành lang bệnh viện. Ở đó, sinh tử không còn là khái niệm trừu tượng, mà hiện hữu chân thực, nơi ranh giới mỏng manh đến mức chỉ một nhịp tim lỗi hay một nhịp thở lạc đi có thể thay đổi tất cả.
Chứng kiến những cơn địa chấn của nhân loại
Tôi có mặt trong những ngày dịch SARS khiến thế giới chao đảo, và rồi đại dịch COVID-19 - cơn địa chấn của thế kỷ cuốn đi hàng triệu sinh mạng, để lại sau lưng những khoảng trống không gì lấp đầy. Tôi bước vào tâm dịch khi thành phố lặng im như nín thở, khi tiếng còi xe cấp cứu xé toạc màn đêm, và khi những con phố vốn ồn ào bỗng trở nên trống rỗng đến lạnh người. Tôi đi qua những khoa hồi sức, nơi sự sống được níu giữ từng giây. Có những bàn tay gầy guộc níu lấy tay điều dưỡng, như níu một chứng nhân cho sự tồn tại của họ. Có những ánh mắt dõi theo từng bước chân bác sĩ, mang theo cả hy vọng lẫn nỗi sợ hãi.
Ở đó, sự phân biệt giàu nghèo, sang hèn hay đúng sai của đời sống dường như tan biến, thậm chí trở thành trò đùa. Chỉ còn lại con người trần trụi đối diện với nỗi sợ lớn nhất: sự sống mất đi mà không kịp nói lời cần nói. Tỉnh thức chính là lúc ta thôi không bám víu vào những ảo ảnh vĩnh cửu, để trân trọng một bát canh nóng, một lời hỏi han, hay một buổi chiều bình yên không tiếng còi cấp cứu.
Những bài học từ nỗi đau và sự mất mát
Những phận người trong thời khắc sinh mệnh bị thử thách khắc nghiệt nhất đã dạy tôi một cách rất tự nhiên, rất đau, nhưng cũng rất người: học cúi đầu trước nỗi đau của người khác. Ở nơi mà sự sống mỏng như làn sương sớm, con người không còn đủ kiêu hãnh để hơn thua, cũng không còn sức lực để mang theo những giận dữ dài ngày. Chỉ cần một biến cố thôi, mọi tranh giành từng khiến ta hả hê bỗng trở nên nhỏ bé như cát bụi xót xa.
Chính ở những thời khắc ấy, tôi bắt đầu đi về miền tỉnh thức. Ấy là khi tôi nhận ra sự mong manh của đời sống, không phải để bi quan, mà để thôi ngạo mạn. Khi chứng kiến một nhịp tim chệch khỏi quỹ đạo quen thuộc có thể đổi thay cả một số phận, con người buộc phải học lại cách cúi đầu. Không cúi đầu trước quyền lực, mà cúi đầu trước nỗi đau của đồng loại, thứ nỗi đau không cần diễn giải, không cần tranh luận, chỉ cần được thấu cảm.
Lòng trắc ẩn được đánh thức từ thực tế
Ở đó cũng là nơi lòng trắc ẩn được đánh thức. Nó không đến từ những bài học đạo đức được giảng dạy, mà từ ánh mắt của người bệnh chờ một phép màu, từ bàn tay run rẩy nắm lấy một bàn tay khác như nắm lấy phần sống còn lại của đời mình. Trong những khoảnh khắc ấy, con người hiểu rằng, một lời nói nhẹ đi, một phán xét bớt lại, một im lặng đúng lúc… đôi khi cũng là một cách cứu người.
Tôi đứng trong bệnh viện, giữa mùi thuốc sát trùng nồng nặc, nghe tiếng máy thở đều đều vang lên như nhịp đếm của thời gian. Ở đó, mỗi âm thanh đều mang theo sinh mệnh. Mỗi khoảng lặng đều khiến tim ta chùng xuống. Tôi đã quen với việc ghi chép, đặt câu hỏi, theo đuổi sự thật bằng lí trí của một người làm báo. Nhưng trong những khoảnh khắc ấy, tôi buộc phải gấp lại cuốn sổ nghề nghiệp của mình, để học làm một con người biết lắng nghe bằng cả trái tim.
Sự dũng cảm đối diện với sự thật
Tôi cũng đã chứng kiến những con người chọn đường đi khó nhất, là con đường nói lên sự thật. Trong một xã hội mà im lặng đôi khi được xem là an toàn, thì sự thật lại trở thành một lựa chọn đầy rủi ro. Có những người dám bước ra khỏi vòng an toàn ấy, không phải vì họ mạnh mẽ hơn ai, mà vì họ không cho phép mình quay lưng với lương tâm.
Tôi nghĩ nhiều đến bác sĩ Hoàng Thị Nguyệt - người phụ nữ mang biệt danh “Nguyệt Hoài Đức”. Chị đã dám đứng lên tố cáo việc nhân bản kết quả xét nghiệm tại Bệnh viện Hoài Đức, một hành động không chỉ đối đầu với lãnh đạo, mà còn đối đầu với cả nỗi sợ hãi rất con người. Khi viết đơn tố cáo, chị không phải không băn khoăn. Chị không có mâu thuẫn cá nhân, không mang động cơ thù hằn. Nhưng chị hiểu rằng, im lặng đồng nghĩa với đồng lõa.
Triết lý vô thường và vẻ đẹp của sự rạn nứt
Đi sâu vào miền tỉnh thức, tôi chạm mặt với triết lý của sự vô thường, một sự thật hiển nhiên nhưng thường bị chúng ta chối bỏ. Trong hành lang bệnh viện, vô thường không phải là một danh từ tôn giáo xa xôi, nó là hơi thở. Nó dạy ta rằng cái ta đang có hôm nay - sức khỏe, địa vị, người thân vốn dĩ là những món quà được “mượn” từ thời gian.
Tôi cũng nhận ra triết lý về vẻ đẹp của sự rạn nứt. Có những người bước ra khỏi bệnh viện với những vết sẹo dài trên da thịt, và cả những vết sẹo không nhìn thấy trong tim. Nhưng chính những vết rạn ấy lại là nơi ánh sáng của sự thấu cảm đi vào. Một người chưa từng đau đớn khó có thể hiểu tận cùng nỗi đau của kẻ khác.
Nhân quả của lòng tốt và sự cộng hưởng kỳ diệu
Ở miền tỉnh thức ấy, tôi chiêm nghiệm về nhân quả của lòng tốt. Nhiều người hỏi: “Tại sao phải tử tế khi thế gian đầy rẫy bất công?”. Tôi nhìn vào ánh mắt của những bác sĩ như chị Nguyệt và hiểu rằng sự tử tế không phải là một giao dịch để đổi lấy sự bình an bên ngoài, mà là một phép tính của tâm hồn để đổi lấy sự thanh thản bên trong.
Suốt một phần tư thế kỷ lặng lẽ đi qua những hành lang bệnh viện và bao số phận con người, tôi học được rằng: “Sống là một quá trình tự chữa lành bằng cách chữa lành cho người khác”. Khi tôi viết về một hoàn cảnh khó khăn và nhận được sự chung tay của cộng đồng, người được cứu không chỉ là bệnh nhân đó, mà là cả những người đã dang tay giúp đỡ.
Dừng lại để thấy và mùa xuân của tỉnh thức
Đi về miền tỉnh thức, tôi chọn cách “dừng lại để thấy”. Trong thế giới vận động với tốc độ chóng mặt, việc dừng lại là một loại năng lực. Dừng lại để thấy một nụ mầm đang nhú, dừng lại để nghe một tiếng thở dài, dừng lại để thấy mình vừa có một ý nghĩ hẹp hòi.
Giờ đây, khi đi qua những năm tháng đời người, tôi nhìn quanh tôi, bao người bình thường, lặng lẽ với công việc, âm thầm chọn sống chính trực. Họ chính là những người đang dệt nên mùa xuân của tỉnh thức. Mùa xuân ấy không rực rỡ sắc hoa đào, hoa mai, nhưng nó mang hơi ấm của sự thấu cảm, mang sức sống bền bỉ của sự thật. Và đó là con thuyền đi về một bến đỗ khác, bình yên có tên là yêu thương.
