Ký ức Covid-19: Từ khủng hoảng toàn cầu đến những bài học chưa từng có
Năm 2019, một loại virus bí ẩn xuất hiện tại Vũ Hán, Trung Quốc, đánh dấu khởi đầu của cuộc khủng hoảng y tế chưa từng có trong lịch sử hiện đại. Ngày 11 tháng 3 năm 2020, khi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chính thức tuyên bố Covid-19 là đại dịch toàn cầu, thế giới bước vào một thời kỳ mà trước đó chỉ tồn tại trong các kịch bản giả định. Những câu chuyện đau lòng từ khắp nơi trên thế giới minh chứng cho sự tàn khốc của dịch bệnh.
Ở Uganda, một phụ nữ mất cả cha lẫn mẹ trong dịp Giáng sinh do Covid-19, chỉ là một phần nhỏ trong hàng triệu bi kịch tại các cộng đồng nghèo khó. Tại Vương quốc Anh, người dân cùng nhau đứng bên bức tường tưởng niệm với 3.000 bức ảnh của những người đã khuất và thả hoa xuống sông Thames để tưởng nhớ người thân. Câu lạc bộ Zulu Social Aid and Pleasure Club ở New Orleans, từng sống động với tiếng cười và lễ hội, cũng phải treo cờ đen báo hiệu từng thành viên qua đời, phản ánh góc nhìn sâu sắc về mất mát trong từng cộng đồng cụ thể.
Con số tử vong và tác động kinh tế toàn cầu
Theo số liệu chính thức, hơn 6 triệu người trên toàn thế giới đã tử vong vì Covid-19. Tuy nhiên, một nghiên cứu công bố trên tạp chí Lancet cho thấy con số tử vong toàn diện hơn, bao gồm cả trường hợp trực tiếp hoặc gián tiếp, có thể cao gấp ba lần. Tiến sĩ Chris Murray, giám đốc Viện Đo lường Sức khỏe tại Đại học Washington, khẳng định: "Chúng ta có thể tự tin khẳng định rằng đại dịch đã cướp đi sinh mạng của thêm 18,2 triệu người". Con số này đại diện cho "số ca tử vong vượt mức" từ ngày 1 tháng 1 năm 2020 đến ngày 31 tháng 12 năm 2021, không chỉ là dữ liệu mà còn là những tương lai dang dở và cộng đồng mất đi linh hồn.
Đại dịch cũng gây ảnh hưởng mạnh mẽ đến nền kinh tế thế giới. Chỉ vài tuần sau tuyên bố của WHO, các nền kinh tế lớn đồng loạt phong tỏa, thành phố đông đúc trở nên im lặng, đường bay quốc tế đóng băng, và thị trường chao đảo. Thị trường tài chính Mỹ rơi vào "bear market" khi S&P 500 giảm khoảng 34% từ đỉnh tháng 2 xuống đáy ngày 23 tháng 3 năm 2020. Theo Ngân hàng Thế giới, GDP toàn cầu năm 2020 suy giảm 5,2%, mức suy thoái sâu nhất trong 8 thập niên. Quỹ Tiền tệ Quốc tế ước tính thiệt hại tích lũy đối với sản lượng toàn cầu giai đoạn 2020–2022 lên tới khoảng 13.800 tỷ USD.
Năm 2021-2022, chuỗi cung ứng đứt gãy kéo dài khiến giá cước vận tải container tăng gấp nhiều lần, và lạm phát tại Mỹ đạt 9,1% vào tháng 6 năm 2022, mức cao nhất kể từ năm 1981. Tại Việt Nam, đại dịch tác động đáng kể đến chuỗi cung ứng thương mại với ba khía cạnh chính:
- Gián đoạn chuỗi cung ứng khu vực dẫn đến sản xuất, kinh doanh bị trì trệ.
- Đứt gãy chuỗi cung ứng thương mại làm giảm hoạt động sản xuất ngành chế biến, chế tạo.
- Đứt gãy nguồn cung - cầu lao động, tỷ lệ thất nghiệp gia tăng.
Cuộc đua vaccine và sự trỗi dậy của công nghệ sinh học
Nếu Covid-19 phơi bày sự mong manh của hệ thống toàn cầu, nó cũng kích hoạt phản ứng chưa từng có trong lịch sử khoa học. Cuộc đua vaccine trở thành cuộc chiến giành lại quyền kiểm soát sinh mạng con người. Công nghệ mRNA, từng bị coi là "quá rủi ro", trở thành trụ cột quan trọng. Katalin Kariko, nhà sinh học phân tử người Hungary, cùng đồng sự Drew Weissman, đã phát triển nền tảng cho vaccine mRNA sau nhiều năm nghiên cứu bị từ chối tài trợ.
Năm 2005, họ công bố phát hiện đột phá: biến đổi nucleotide của mRNA để tránh bị hệ miễn dịch nhận biết, mở đường cho vaccine an toàn. Khi đại dịch xảy ra, công nghệ này trở thành trái tim của vaccine Moderna và Pfizer-BioNTech, với hiệu quả phòng bệnh trên 90%. Theo WHO, hàng tỷ liều vaccine đã được phân phối toàn cầu, giúp giảm tử vong và quá tải y tế.
Tại Việt Nam, ngày 8 tháng 3 năm 2021, người dân được tiêm mũi vaccine Covid-19 đầu tiên. Chiến dịch tiêm chủng đạt tốc độ nhanh nhất thế giới, và đến cuối năm 2022, Việt Nam đã tiếp nhận hơn 260 triệu liều vaccine. Song song, nghiên cứu vaccine nội địa như Nanocovax được thúc đẩy, cho thấy sự thay đổi trong an ninh y tế.
Thế giới cần "vaccine tâm lý" trước những mối đe dọa mới
Sáu năm sau đại dịch, nỗi sợ dịch bệnh không chỉ từ xác suất lây lan mà còn từ ký ức về một thế giới từng sụp đổ. Điều này thể hiện rõ qua phản ứng với virus Nipah. Ngày 26 tháng 1 năm 2026, Ấn Độ xác nhận hai ca nhiễm Nipah tại West Bengal, dù số lượng ca nhỏ, WHO đánh giá nguy cơ lây lan thấp, nhưng nhiều nước như Thái Lan, Indonesia, và Việt Nam đã tăng cường kiểm tra y tế kiểu Covid-19.
Có ba lý do chính cho phản ứng mạnh mẽ này:
- Tỷ lệ tử vong cao của Nipah (40-75%) và thiếu vaccine, thuốc điều trị đặc hiệu.
- Ký ức Covid-19 chưa phai, khiến cảnh giác trở thành phản xạ tự động.
- Mỹ rút khỏi WHO vào ngày 22 tháng 1, làm dấy lên lo ngại về hợp tác y tế toàn cầu.
Đại dịch để lại hai di sản song song: bước nhảy vọt của khoa học và trạng thái tâm lý nhạy cảm trước mối đe dọa sinh học. Bài học lớn nhất không nằm ở sự sợ hãi, mà ở cách chuẩn bị kỹ lưỡng thông qua đầu tư dài hạn vào y tế công cộng, hợp tác quốc tế bền vững, và niềm tin vào khoa học. Khi dịch bệnh tiếp theo xuất hiện, nhân loại sẽ phản ứng bằng hoảng loạn hay bằng một hệ thống đã trưởng thành sau những mất mát? Câu hỏi này vẫn còn bỏ ngỏ, nhắc nhở về tầm quan trọng của sự sẵn sàng trong một thế giới không ngừng biến động.
