Luật Dân số 2025: Bước ngoặt từ kế hoạch hóa gia đình sang phát triển bền vững
Sau hơn hai thập niên thực hiện Pháp lệnh Dân số, Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với hàng loạt thách thức dân số phức tạp và đa chiều. Những vấn đề nổi cộm bao gồm mức sinh giảm sâu, tốc độ già hóa dân số tăng nhanh, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn còn dai dẳng, cùng với yêu cầu cấp thiết phải nâng cao chất lượng dân số toàn diện. Trong bối cảnh đó, sự ra đời của Luật Dân số 2025 không chỉ hoàn thiện hành lang pháp lý mà còn đánh dấu sự chuyển dịch tư duy căn bản từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, đặt con người ở vị trí trung tâm của chiến lược quốc gia.
Giá trị cốt lõi và ý nghĩa chiến lược của Luật Dân số
Phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với Cục trưởng Cục Dân số Lê Thanh Dũng về những nỗ lực của ngành y tế trong việc xây dựng Luật Dân số 2025 và những chương trình hành động cụ thể để đưa Luật vào cuộc sống trong năm 2026. Khi được hỏi về giá trị cốt lõi và ý nghĩa lớn nhất mà Luật Dân số mang lại, ông Dũng nhấn mạnh: "Luật Dân số số 113/2025/QH15 được Quốc hội khóa XV, Kỳ họp thứ 10 thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, thay thế Pháp lệnh Dân số số 06/2003/PL-UBTVQH11. Việc ban hành kịp thời Luật Dân số khẳng định quyết tâm chính trị rất cao của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội đối với công tác dân số trong bối cảnh nước ta đang đứng trước nhiều vấn đề mới, phức tạp và có tính dài hạn."
Theo ông Dũng, giá trị cốt lõi và ý nghĩa lớn nhất của Luật Dân số là tạo lập một khuôn khổ pháp lý thống nhất, đồng bộ và lâu dài để giải quyết toàn diện các vấn đề dân số trong tình hình mới. Luật hướng tới mục tiêu đạt và duy trì vững chắc mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, chủ động thích ứng với già hóa dân số, đồng thời không ngừng nâng cao chất lượng dân số, qua đó góp phần quan trọng vào phát triển đất nước nhanh và bền vững.
Sự thay đổi tư duy trong cách tiếp cận vấn đề dân số
So với Pháp lệnh Dân số năm 2003, Luật Dân số thể hiện cách tiếp cận toàn diện và hiện đại hơn, đánh dấu bước chuyển căn bản trong tư duy chính sách, từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển. Theo tinh thần của Luật, dân số được xác định là trung tâm, vừa là mục tiêu vừa là động lực của phát triển; phát triển kinh tế-xã hội tạo điều kiện nâng cao chất lượng dân số, đồng thời các yếu tố dân số được lồng ghép chặt chẽ trong chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển ở các cấp.
Trọng tâm của Luật là lấy con người làm trung tâm của chính sách dân số và tiếp cận dân số theo vòng đời, từ trước khi sinh, trẻ em, thanh niên, người trưởng thành đến người cao tuổi. Đối với vị thành niên, thanh niên và người chuẩn bị kết hôn, Luật khuyến khích tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn nhằm phòng ngừa rủi ro, sinh con khỏe mạnh, góp phần nâng cao chất lượng dân số. Đối với cá nhân, cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ, Luật quy định quyền quyết định sinh con và có các chính sách ưu tiên, khuyến khích sinh đủ hai con, nhất là tại những nơi mức sinh thấp, nhằm đạt và duy trì mức sinh thay thế bền vững trên phạm vi cả nước.
Luật cũng tăng cường bảo vệ phụ nữ và trẻ em gái thông qua các quy định về bình đẳng giới, nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức, đồng thời chú trọng thay đổi nhận thức xã hội về giá trị của phụ nữ và trẻ em gái. Đối với người cao tuổi, Luật xác định già hóa dân số là xu thế tất yếu và cần chủ động thích ứng, với các chính sách hướng tới chăm sóc sức khỏe, bảo đảm an sinh và phát huy vai trò của người cao tuổi trong gia đình và xã hội.
Những nỗ lực và thách thức trong quá trình xây dựng và triển khai Luật
Quá trình xây dựng Luật Dân số là một hành trình dài, với nhiều trăn trở và cũng rất nhiều tâm huyết của đội ngũ cán bộ làm công tác dân số. Trong bối cảnh tình hình dân số nước ta đang có những biến đổi nhanh và phức tạp, từ mức sinh giảm sâu, già hóa dân số, mất cân bằng giới tính khi sinh đến yêu cầu nâng cao chất lượng dân số, việc xây dựng một đạo luật mang tính nền tảng, lâu dài là nhiệm vụ không hề dễ dàng.
Các cơ quan của Chính phủ đã có quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng, với đủ thời gian để xây dựng các điều kiện cần thiết, đánh giá tác động và hoàn thiện hồ sơ dự án Luật. Trong quá trình chỉnh lý, dự án Luật trình Quốc hội đã nhận được sự ủng hộ rất cao của các cơ quan liên quan, của đại biểu Quốc hội và của toàn xã hội, qua đó khẳng định tính cần thiết của việc ban hành Luật Dân số.
Ngay sau khi Luật Dân số được ban hành, Cục Dân số đã chủ động xác định những nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm để sớm đưa Luật vào cuộc sống, bảo đảm việc triển khai được thực hiện đồng bộ, hiệu quả. Trước hết, Cục Dân số tập trung tham mưu ban hành Kế hoạch triển khai thi hành Luật Dân số và Kế hoạch xây dựng, ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật theo thẩm quyền, bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật về dân số.
Thách thức lớn nhất trong triển khai tại các địa phương
Thách thức lớn nhất trong triển khai Luật Dân số tại các địa phương hiện nay chính là sự khác biệt rất lớn về điều kiện kinh tế-xã hội, mức phát triển và đặc điểm dân số giữa các vùng, miền. Trong khi nhiều đô thị, khu công nghiệp đang đối mặt với mức sinh thấp và xu hướng sinh muộn, sinh ít, thì một số vùng khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn tình trạng mức sinh cao, tảo hôn, hôn nhân cận huyết và hạn chế trong tiếp cận dịch vụ dân số-y tế.
Bên cạnh đó, nguồn lực dành cho công tác dân số ở nhiều địa phương còn hạn chế, nhất là về kinh phí, nhân lực và cơ sở cung cấp dịch vụ. Nhận thức của một bộ phận cấp ủy, chính quyền và người dân về tính lâu dài, phức tạp của công tác dân số cũng chưa thật đồng đều, trong khi Luật Dân số lại yêu cầu cách tiếp cận toàn diện theo vòng đời, gắn chặt dân số với phát triển.
Giải pháp truyền thông và nâng cao nhận thức
Để công tác truyền thông về Luật Dân số thực sự tạo chuyển biến trong nhận thức và hành động của người dân, Cục Dân số xác định cần đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung và phương thức truyền thông theo hướng lấy người dân làm trung tâm. Truyền thông không chỉ dừng lại ở việc phổ biến các quy định của Luật mà tập trung làm rõ ý nghĩa, lợi ích thiết thực đối với từng nhóm đối tượng trong suốt vòng đời, từ vị thành niên, thanh niên, các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ đến người cao tuổi.
Các thông điệp sẽ được xây dựng ngắn gọn, dễ hiểu, gần gũi, gắn với những vấn đề người dân đang quan tâm như sinh đủ hai con, chăm sóc sức khỏe sinh sản, thích ứng với già hóa dân số, bình đẳng giới và nâng cao chất lượng dân số. Cùng với đó, Cục Dân số từng bước đa dạng hóa hình thức và kênh truyền thông, kết hợp hài hòa giữa truyền thông đại chúng và truyền thông trực tiếp tại cộng đồng.
Kỳ vọng và thông điệp cho tương lai
Từ góc độ cơ quan quản lý nhà nước, có thể kỳ vọng Luật Dân số năm 2025 sẽ mang lại những thay đổi rõ rệt và tích cực đối với bức tranh dân số Việt Nam trong trung và dài hạn. Trước hết, Luật tạo hành lang pháp lý để mọi người dân được tiếp cận công bằng, đầy đủ và liên tục các dịch vụ dân số và chăm sóc sức khỏe sinh sản, tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn, sàng lọc-chẩn đoán-điều trị trước sinh và sơ sinh, cũng như chăm sóc người cao tuổi.
Trong trung và dài hạn, Luật được kỳ vọng sẽ giúp duy trì mức sinh hợp lý trên phạm vi cả nước, từng bước đưa tỷ số giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên, làm chậm quá trình già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số cả về thể chất, trí tuệ và tinh thần. Khi người dân khỏe mạnh hơn, được chuẩn bị tốt hơn cho hôn nhân, sinh con và tuổi già, chất lượng cuộc sống sẽ được cải thiện một cách bền vững.
Cuối cùng, Cục trưởng Lê Thanh Dũng gửi gắm thông điệp tới đội ngũ cán bộ làm công tác dân số trên cả nước: "Giai đoạn triển khai Luật hiện nay chính là giai đoạn then chốt để đưa các quy định của Luật vào cuộc sống. Mỗi cán bộ dân số cần tiếp tục phát huy tinh thần trách nhiệm, chủ động nghiên cứu, nắm vững nội dung của Luật và các văn bản hướng dẫn thi hành; đồng thời đổi mới phương thức làm việc, nhất là trong công tác truyền thông, vận động và tổ chức thực hiện ở cơ sở."
