Cảnh báo: Những sai lầm khi chạy bộ có thể dẫn đến ngừng tim đột ngột
Một vận động viên tham gia giải chạy vào ngày 12/4 đã bất ngờ đổ gục, tím tái và ngừng tuần hoàn khi chỉ còn cách vạch đích khoảng 10 mét. May mắn thay, nhờ được phát hiện sớm và cấp cứu kịp thời, người này đã qua cơn nguy kịch. Sự việc này gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ đột tử có thể xảy ra ngay cả với những người trẻ, khỏe mạnh khi tham gia các hoạt động thể thao cường độ cao như chạy bộ.
Nguy cơ ngừng tim đột ngột do gắng sức
Theo các bác sĩ từ Trung tâm Cấp cứu A9, Bệnh viện Bạch Mai, ngừng tim khi chơi thể thao không phải là tình huống hiếm gặp. Điều đáng lo ngại là nhiều người tham gia chạy bộ, kể cả người trẻ, vẫn chưa được trang bị đầy đủ kiến thức an toàn. Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam, giải thích rằng tình trạng này được gọi là ngừng tim đột ngột do gắng sức (Sudden Cardiac Arrest - SCA). Đây là hiện tượng tim ngừng bơm máu gần như ngay lập tức, khác với đột quỵ vốn liên quan đến tắc mạch máu não.
SCA thường xảy ra ở người dưới 35 tuổi khi tham gia thể thao cường độ cao. Nguyên nhân không phải do cơ thể "yếu" mà chủ yếu liên quan đến các bệnh lý tim ẩn, nhiều khi không biểu hiện triệu chứng. Về bản chất, SCA là kết quả của một "cơn bão hoàn hảo": một trái tim có vấn đề tiềm ẩn, cộng với stress gắng sức lớn, kèm theo các yếu tố như mất nước, rối loạn điện giải, thiếu ngủ hoặc cố gắng về đích.
Những bệnh lý tim ẩn nguy hiểm
Khác với người trung niên, khi biến cố tim mạch thường do xơ vữa động mạch vành, ở người trẻ, nguyên nhân thường là các bệnh bẩm sinh hoặc di truyền, khó phát hiện qua khám sức khỏe thông thường. Trong đó, bệnh cơ tim phì đại là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong đột ngột ở vận động viên trẻ. Bệnh này khiến thành tim dày bất thường, làm giảm khả năng bơm máu và tăng nguy cơ rối loạn nhịp khi gắng sức.
Một bệnh lý khác là cơ tim thất phải gây loạn nhịp (ARVC), trong đó mô cơ tim bị thay thế bằng mô mỡ và xơ, khiến tim mất ổn định điện học. Khi chạy bền, áp lực lên tim tăng cao, dễ kích hoạt loạn nhịp nguy hiểm. Ngoài ra, bất thường động mạch vành bẩm sinh cũng là yếu tố nguy cơ. Một số trường hợp động mạch vành bị "kẹp" giữa các mạch lớn khi gắng sức, làm giảm máu nuôi tim đột ngột.
Nhóm bệnh lý kênh ion - như hội chứng QT kéo dài hay Brugada - cũng có thể khiến tim rung thất dù cấu trúc tim hoàn toàn bình thường trên siêu âm. Viêm cơ tim sau nhiễm virus (cúm, Covid-19…) cũng là yếu tố nguy hiểm nếu người bệnh vẫn cố gắng tập luyện. Điểm chung của các bệnh này là trong sinh hoạt thường ngày, tim vẫn hoạt động bình thường. Chỉ khi bị đẩy tới ngưỡng chịu đựng như khi chạy marathon, các bất thường mới bộc lộ.
Sai lầm phổ biến khi tham gia marathon
Nhiều người trẻ chủ quan vì nghĩ rằng mình tập gym đều, chạy vài km mỗi tuần, không có tiền sử bệnh và kết quả khám sức khỏe cơ bản bình thường là đủ điều kiện tham gia cự ly dài. Tuy nhiên, các xét nghiệm thông thường khó phát hiện bệnh tim ẩn. Để tầm soát chính xác hơn, theo bác sĩ Hoàng, chúng ta cần thực hiện các kiểm tra chuyên sâu như điện tâm đồ, siêu âm tim, test gắng sức hoặc chụp CT mạch vành.
Một hiểu lầm phổ biến khác là tập gym tốt đồng nghĩa với có thể chạy đường dài. Thực tế, sức mạnh cơ bắp và sức bền tim mạch là hai hệ thống khác nhau. Tập gym chủ yếu là vận động kỵ khí, ngắn và ngắt quãng, khiến tim chịu áp lực về áp suất. Trong khi đó, chạy marathon là vận động hiếu khí kéo dài, buộc tim duy trì lưu lượng máu lớn liên tục trong nhiều giờ, tạo áp lực về thể tích.
Nếu chưa có quá trình xây dựng nền tảng (base building), việc chuyển đột ngột sang cự ly dài có thể khiến tim rơi vào tình trạng quá tải, đặc biệt nguy hiểm với người có bệnh lý tiềm ẩn. Bên cạnh đó, nhiều vận động viên trẻ có thể lực tốt nhưng thiếu kinh nghiệm thi đấu, dễ mắc các sai lầm như xuất phát quá nhanh do hưng phấn, dẫn đến cạn kiệt năng lượng sớm và tăng đột biến hormone stress ở giai đoạn cuối - thời điểm dễ xảy ra biến cố tim mạch.
Phục hồi không đầy đủ giữa các buổi tập cũng là vấn đề nghiêm trọng. Tập luyện liên tục không có giai đoạn giảm tải khiến tim và mạch máu luôn trong trạng thái mệt mỏi, làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp. Rối loạn điện giải cũng là yếu tố thường bị bỏ qua. Khi chạy dài, cơ thể mất nhiều natri qua mồ hôi. Nếu chỉ uống nước mà không bổ sung điện giải, người chạy có thể rơi vào tình trạng hạ natri máu, gây lú lẫn, co giật, thậm chí tử vong.
Dấu hiệu cảnh báo và cách xử lý khẩn cấp
Theo PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Cấp cứu A9, Bệnh viện Bạch Mai, người chạy cần đặc biệt chú ý các dấu hiệu cảnh báo như đau hoặc nặng ngực, khó thở bất thường, chóng mặt, tim đập loạn nhịp, mệt lả hoặc lú lẫn. Một số biểu hiện nguy hiểm bao gồm cảm giác bị đè ép vùng ngực, hụt hơi dù đã giảm tốc, choáng váng, nhìn mờ, tim đập bất thường hoặc đổ mồ hôi lạnh kèm buồn nôn.
Khi xuất hiện các dấu hiệu này, người chạy cần dừng ngay lập tức, giảm tốc từ từ, tìm hỗ trợ y tế và không nên cố "cán đích" bằng mọi giá. Trong nhiều trường hợp, quyết định dừng lại đúng lúc có thể là ranh giới giữa sự sống và cái chết. Trong trường hợp ngừng tim, cấp cứu ban đầu đóng vai trò quyết định. Não có thể bắt đầu tổn thương sau 4-6 phút nếu không được cung cấp máu.
Vì vậy, hồi sinh tim phổi (CPR) và sử dụng máy khử rung tim tự động (AED) cần được thực hiện càng sớm càng tốt. Nếu được ép tim và sốc điện kịp thời trong những phút đầu, cơ hội sống sót và hồi phục sẽ tăng lên đáng kể. Các chuyên gia nhấn mạnh ngất do ngừng tim trên đường chạy không đồng nghĩa với án tử. Cơ hội sống phụ thuộc lớn vào việc người xung quanh có nhận biết tình huống, biết thực hiện CPR và có sẵn AED hay không.
Nhìn chung, việc tham gia chạy bộ, đặc biệt là các cự ly dài như marathon, đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về thể lực, dinh dưỡng và kiến thức an toàn. Người chạy nên thực hiện khám sàng lọc tim mạch chuyên sâu nếu có tiền sử gia đình hoặc triệu chứng nghi ngờ, đồng thời luôn lắng nghe cơ thể và không bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo để bảo vệ sức khỏe và tính mạng.
