Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 5/5 tuyên bố quân đội nước này cần tiến hành một chiến dịch trên bộ tại Iran nhằm đảm bảo an toàn cho lượng uranium đã làm giàu đang bị chôn vùi dưới đống đổ nát của các cơ sở hạt nhân. Đây là những cơ sở từng bị phá hủy trong chiến dịch không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel vào năm ngoái. Phát biểu trước báo giới, ông Trump nhấn mạnh: "Chúng ta phải hành động ngay lúc này, cần tiến vào Iran để thu giữ vũ khí hạt nhân".
Leo thang căng thẳng Mỹ-Iran
Tuyên bố trên đánh dấu bước leo thang nghiêm trọng trong lập trường của Washington đối với Tehran sau các đợt ném bom hồi tháng 6 năm ngoái. Giới chức Mỹ khẳng định các cuộc không kích đã chôn vùi các cơ sở làm giàu uranium trọng yếu của Iran. Ông Trump cho rằng các cuộc không kích đã đập tan tham vọng hạt nhân của Iran và tuyên bố năng lực của nước này đã bị "xóa sổ".
Xác nhận kho dự trữ uranium mắc kẹt
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi thừa nhận khoảng 453 kg (tương đương 1.000 pound) uranium đã làm giàu vẫn đang bị chôn vùi dưới xác các cơ sở bị tấn công và hiện chưa có kế hoạch thu hồi ngay lập tức. Ông Trump cho rằng phía Tehran thực tế không có khả năng tiếp cận số vật liệu này. Theo ông, Iran phải mất nhiều tuần mới có thể đào tới nơi, trong khi quân đội Mỹ đang duy trì giám sát liên tục các địa điểm này và "sẽ không để họ thực hiện việc đó".
Số phận của kho dự trữ uranium này có tầm ảnh hưởng lớn đến cục diện địa chính trị. Theo Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân và các quy định của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, các quốc gia có nghĩa vụ kê khai mọi vật liệu phân hạch. Việc các kho dự trữ nằm lại trong vùng xung đột mà không được thu hồi đang gây ra những lo ngại sâu sắc cho cộng đồng quốc tế về vấn đề kiểm chứng và nguy cơ phổ biến hạt nhân.
Bên cạnh vấn đề vật liệu hạt nhân, ông Trump còn chỉ ra sự mâu thuẫn giữa phát ngôn công khai của Iran và các trao đổi riêng với Washington. "Họ thừa nhận với tôi khi tôi nói chuyện trực tiếp, nhưng sau đó lại lên truyền hình rêu rao rằng mọi thứ vẫn ổn", ông nói và ngụ ý rằng giới chức Iran đã ngầm thừa nhận họ "không còn cơ hội". Nhà Trắng không cung cấp thông tin chi tiết về bản chất hay phương thức của các cuộc liên lạc này. Từ trước đến nay, Iran luôn giữ thái độ cứng rắn trong các tuyên bố công khai trước các sức ép quân sự và đàm phán từ phía Mỹ và Israel.
Sáng kiến mới của Mỹ tại Hormuz
Việc Hải quân Mỹ triển khai cặp tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường vào vùng Vịnh hôm thứ Hai nhằm phá thế phong tỏa của Iran tại eo biển Hormuz đã đánh dấu sự khởi đầu cho một nước cờ mạo hiểm của chính quyền Trump để giành lại lợi thế trước Tehran. Sứ mệnh mang tên "Chiến dịch Tự do" cho thấy dù Mỹ vẫn đủ sức gây ảnh hưởng trên chiến trường, họ lại vấp phải những rào cản lớn khi muốn thay đổi hiện trạng tại eo biển này. Tổng thống Trump kỳ vọng Iran sẽ nhượng bộ trước các yêu sách của ông trong các cuộc đàm phán, trong khi chính quyền Iran quyết tâm không để ông đạt được thắng lợi.
Đồng thời, chiến dịch này cũng đe dọa an nguy của quân nhân Mỹ và các tàu thương mại - vốn là những bên vẫn đang né tránh lộ trình này nếu không có cam kết chắc chắn về an ninh từ phía Iran. Nguy cơ Iran đáp trả cũng hiển hiện, như việc họ bắn tên lửa hành trình vào tàu chiến Mỹ và điều tàu cao tốc cùng thiết bị bay không người lái nhắm vào tàu dân sự hôm thứ Hai. Giới chức quân sự Mỹ khẳng định đã bảo vệ thành công các tàu của mình và hai tàu treo cờ Mỹ đã thoát khỏi vùng Vịnh, song ít nhất hai tàu khác đã bị trúng đòn, gây hỏa hoạn trên một tàu. Cuối ngày thứ Ba, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất cho biết đã chặn đứng các đợt tấn công mới từ Iran.
Mọi kết quả từ chiến lược này sẽ tiến triển rất chậm. Ngay cả khi sứ mệnh của Mỹ thành công, lưu lượng tàu qua Hormuz vẫn sẽ thấp hơn nhiều so với con số 130 tàu mỗi ngày trước chiến tranh. Theo số liệu từ S&P Global Market Intelligence, chỉ có 6 tàu băng qua vào thứ Hai và duy nhất 1 tàu vào chiều thứ Ba. Lưu lượng này tương đương hoặc thấp hơn mức nhỏ giọt của những chuyến tàu từng âm thầm lẻn qua kể từ khi Iran tuyên bố đóng cửa eo biển để đáp trả chiến dịch không kích của Mỹ và Israel từ cuối tháng Hai.
Điều này đồng nghĩa với việc sẽ không có giải pháp tức thời cho tình trạng đóng cửa eo biển - nguyên nhân gây ra cú sốc cung dầu mỏ nghiêm trọng nhất lịch sử, ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường năng lượng và các chính phủ trên toàn thế giới. Naveen Das, chuyên gia phân tích cấp cao tại Kpler, nhận định: "Tôi không cho rằng động thái này mang lại thay đổi thực chất nào. Ngành vận tải biển vẫn chưa sẵn sàng đánh đổi rủi ro để quay lại đây". Ngoài thiệt hại về người và của, Das nhấn mạnh thêm: "Nếu bạn là bên tiên phong chấp nhận rủi ro và bị tấn công, tổn hại về uy tín sẽ là rất lớn".
Sáng kiến mới của Mỹ mang lại cho chính quyền Trump hy vọng về một đòn bẩy mới trong cuộc đối đầu rộng lớn hơn với Tehran. Dù kiệt quệ về quân sự sau 40 ngày bị Mỹ và Israel tấn công, Iran đã đánh trúng "tử huyệt" của đối phương khi đóng cửa eo biển. Chính quyền Mỹ đáp trả bằng lệnh phong tỏa các cảng của Iran vào tháng Tư, cắt đứt nguồn thu từ dầu mỏ quan trọng của nước này. Các nhà phân tích quân sự cho rằng thay vì quay lại ném bom tổng lực, nỗ lực hải quân lần này báo hiệu sự chuyển dịch sang một hình thức xung đột mới trên biển, nơi cả Mỹ và Iran trực tiếp thách thức nhau để giành quyền kiểm soát eo biển.
Mỹ khó lùi bước
Bryan Clark, cựu quan chức cấp cao của Hải quân Mỹ hiện công tác tại Viện Hudson, nhận xét: "Mỹ đã đẩy nấc thang leo thang lên mức cao nhất là tấn công ban lãnh đạo và các cơ sở vũ khí của họ, nhưng họ vẫn không lùi bước. Tôi cho rằng chính quyền Mỹ đang nhận ra họ không còn nhiều công cụ để ép buộc Iran, ngoại trừ việc nỗ lực khôi phục vận tải biển".
Các động thái của tàu khu trục vào thứ Hai là biểu hiện rõ rệt nhất trong chuỗi hành động âm thầm của Hải quân Mỹ nhằm phá thế gọng kìm của Iran. Trong khi Iran cảnh báo các tàu không được băng qua nếu không xin phép và buộc phải đi theo lộ trình sát bờ biển phía Bắc của họ, Mỹ lại thúc giục các tàu sử dụng tuyến đường khác ở phía Nam, gần bờ biển Oman. Trong một thông báo từ trung tâm Điều hành Thương mại Hàng hải của Anh dẫn lời giới chức Mỹ, các đơn vị vận hành tàu được hướng dẫn sử dụng lộ trình đó và tránh lộ trình phân luồng giao thông thông thường do lo ngại thủy lôi.
Hải quân Mỹ đã triển khai nhiều phương tiện để khôi phục giao thông tại eo biển Hormuz. Những tuần gần đây, Hải quân Mỹ đã triển khai nhiều phương tiện, bao gồm cả thiết bị lặn không người lái tuần tra tìm mìn ngầm, như một bước chuẩn bị để khôi phục giao thông dân sự. Tuy nhiên, sự mơ hồ về cách thức vận hành kế hoạch mới vẫn khiến các nhà vận tải lo ngại. Tướng Dan Caine phát biểu trong cuộc họp báo tại Lầu Năm Góc hôm thứ Ba: "Các tàu thương mại sẽ thấy, nghe và cảm nhận rõ sức mạnh hỏa lực của Mỹ bao quanh họ, trên biển, trên bầu trời và trên sóng vô tuyến".
Phía Iran vẫn giữ thái độ cứng rắn. Một chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo tuyên bố sẽ "xử lý dứt khoát" các tàu cố tình vượt eo biển. Yadollah Javani, phó chỉ huy phụ trách chính trị của lực lượng này, nhắc lại rằng mọi tàu bè băng qua bắt buộc phải có sự cho phép của Tehran. Trong khi đó, một số hoạt động vận tải qua eo biển vẫn liên quan đến Iran. Dữ liệu cho thấy vào thứ Hai, một tàu chở khí đốt tự nhiên mang tên Nooh Gas đang chịu lệnh trừng phạt của Mỹ đã âm thầm băng qua với 129.000 thùng LPG/Butane.
Mỹ từng hộ tống tàu ở vùng Vịnh vào những năm 1980, nhưng khi đó quy mô Hải quân Mỹ lớn gần gấp đôi hiện tại. Ngày nay, Iran đã sở hữu lượng lớn máy bay không người lái cảm tử giá rẻ và "hạm đội muỗi" tàu cao tốc có thể tấn công tàu bè hiệu quả. Matthew Savill từ Viện Royal United Services kết luận: "Kiểm soát eo biển không đơn thuần là vấn đề sức mạnh quân sự. Đó là câu chuyện về niềm tin của thị trường, của các đơn vị bảo hiểm và của ngành vận tải dân sự".
