Nuôi dưỡng thói quen 'đọc sâu' trong thời đại AI: Thách thức và giải pháp
Trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số, việc tiếp cận thông tin trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, văn hóa đọc lại đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Khi sách vẫn được xuất bản nhiều hơn và đẹp hơn, câu hỏi cấp thiết được đặt ra là: Liệu con người có còn duy trì thói quen đọc sâu?
Thực trạng ngành xuất bản và thói quen đọc tại Việt Nam
Ngành xuất bản Việt Nam tiếp tục duy trì đà tăng trưởng ấn tượng. Năm 2025, hơn 51 nghìn xuất bản phẩm và hơn 500 triệu bản in được đưa ra thị trường, doanh thu toàn ngành đạt trên 4.100 tỷ đồng. Hệ thống phát hành không ngừng mở rộng và ngày càng gắn kết với các nền tảng trực tuyến. Sách ngày càng phong phú cả về nội dung lẫn hình thức, với nhiều ấn bản được đầu tư công phu, không thua kém sách nước ngoài về mỹ thuật, thiết kế và chất liệu.
Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực ấy là một thực tế đáng suy ngẫm: Người Việt có thực sự đọc nhiều hơn không? Mặc dù ngành xuất bản đã bước vào chuyển đổi số với sự gia tăng nhanh chóng của sách điện tử, có năm tăng gần 50%, nhưng mức độ tiếp cận của người đọc vẫn còn khiêm tốn. Điều này cho thấy việc chuyển đổi công nghệ không đồng nghĩa với thay đổi thói quen đọc, và khoảng cách giữa "có sách" và "đọc sách" vẫn còn khá xa.
Các thống kê chỉ ra những con số đáng lo ngại: Trung bình mỗi người Việt đọc khoảng 1-4 cuốn sách mỗi năm, nhưng nếu tính riêng việc đọc tự nguyện, con số chỉ khoảng 1 cuốn/người/năm. Khoảng 26% dân số không đọc sách và chỉ khoảng 30% duy trì thói quen đọc thường xuyên. Sự cạnh tranh từ điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng nội dung ngắn đang làm thay đổi thói quen này một cách sâu sắc. Thời gian từng dành cho việc đọc dần bị thay thế bởi những cú lướt nhanh, video ngắn và dòng thông tin liên tục, khiến việc đọc mất dần vị trí trong đời sống thường ngày.
AI và những tác động đến văn hóa đọc
Nhân Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21/4 năm nay, nhiều tọa đàm đã được tổ chức xoay quanh câu chuyện sách và thói quen đọc trong xã hội hiện đại. Một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại gợi nhiều suy nghĩ đã được đặt ra: "Nếu không đọc sách thì sao?". Trong bối cảnh AI "bủa vây", câu hỏi này không còn mang tính tu từ mà trở thành một vấn đề thực tế, buộc mỗi người phải tự trả lời.
Google có thể cung cấp gần như mọi thông tin chỉ trong vài giây, các công cụ AI có thể tóm tắt một cuốn sách dày hàng trăm trang trong vài phút, thậm chí diễn giải những khái niệm phức tạp theo cách dễ hiểu hơn. Chính sự tiện lợi ấy lại đang làm thay đổi cách con người tiếp cận tri thức, khi việc "biết nhanh" dần thay thế cho nhu cầu "hiểu sâu". Cảm giác nắm bắt thông tin dễ dàng có thể khiến người ta lầm tưởng rằng mình đã thật sự hiểu vấn đề.
GS Phan Văn Trường, sáng lập hệ sinh thái Cấy Nền, nhấn mạnh rằng việc đọc không chỉ giúp con người tiếp cận tri thức mà còn giúp hiểu về nguồn cội, lịch sử và những lớp trầm tích của nhân loại. Ông cho rằng đọc sách còn là hành trình rèn luyện và phát triển bản thân, bởi chính trong quá trình đọc, con người dần định hình tư duy, khám phá khả năng của mình và tìm thấy những giá trị để hướng tới.
Theo phân tích của TS Nguyễn Thị Ngọc Minh, giảng viên Trường đại học Sư phạm Hà Nội, nhà sáng lập Sách Ơi Mở Ra, khi đọc sách, người đọc phải trải qua quá trình phân tích, liên kết, tưởng tượng và phản biện. Chính quá trình này giúp hình thành năng lực xử lý tri thức, điều mà việc đọc lướt hay tiếp nhận thông tin nhanh không thể mang lại. Trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ, năng lực này càng trở nên cần thiết, bởi nếu không có nền tảng tri thức và khả năng phản biện, con người rất dễ tiếp nhận thông tin một cách thụ động.
Kết luận: Đọc chậm để hiểu sâu
Trong một thế giới mà thông tin ngày càng dày đặc, vấn đề không còn là thiếu dữ liệu mà là thiếu khả năng hiểu. Khi mọi thứ trở nên nhanh hơn, việc đọc chậm lại trở thành một lựa chọn khó khăn nhưng vô cùng cần thiết. AI có thể đưa ra câu trả lời sau vài giây, nhưng không thể thay thế quá trình con người tự suy nghĩ, tự đặt câu hỏi và tự tìm ra ý nghĩa của vấn đề. Chính quá trình ấy mới là điều làm nên hiểu biết thật sự và góp phần nuôi dưỡng văn hóa đọc bền vững.
Sự hiện diện của sách trong đời sống - dù là để đọc, để tặng hay để trưng bày - vẫn mang ý nghĩa tích cực. Tuy nhiên, để trở thành văn hóa đọc đích thực, điều cần thiết không chỉ là có sách, mà là đọc và đọc một cách bền bỉ, sâu sắc. Đây chính là chìa khóa để con người không bị lạc lối trong kỷ nguyên số và phát triển tư duy phản biện trước sự bùng nổ của thông tin.
