Viện Hóa học chính thức lên tiếng về nghi vấn dự án học sinh đạt giải nhất KHKT quốc gia
Ngày 30.3, Viện Hóa học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã đăng tải thông báo trên trang điện tử của mình với tiêu đề "Cần sớm làm rõ thông tin liên quan dự án đạt giải nhất cuộc thi nghiên cứu KHKT quốc gia năm học 2025 - 2026". Trong thông báo này, Viện Hóa học khẳng định cán bộ của đơn vị không liên quan đến dự án giải nhất cuộc thi Khoa học Kỹ thuật quốc gia của nhóm học sinh đến từ Ninh Bình. Đồng thời, viện đề nghị các cơ quan chức năng sớm vào cuộc điều tra, làm rõ sự việc để bảo vệ danh dự chính đáng của các nhà khoa học.
Dự án học sinh gây tranh cãi với trình độ tương đương luận án tiến sĩ
Nguồn cơn của thông báo này bắt nguồn từ những tranh cãi xoay quanh dự án của hai học sinh Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy tại Ninh Bình. Dự án có tên "Phát triển vật liệu polyurethane composite đa chức năng chống cháy, cách nhiệt, kháng vi sinh hướng tới ứng dụng trong xây dựng và đời sống" đã giành giải nhất cấp quốc gia trong cuộc thi KHKT năm học 2025 - 2026 do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức. Tuy nhiên, dư luận trong giới khoa học bắt đầu dậy sóng khi trên nhóm Liêm chính khoa học xuất hiện hàng loạt bài viết nghi ngờ dự án này vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc liêm chính khoa học.
Theo nhóm Liêm chính khoa học, để hoàn thành dự án, hai học sinh Ninh Bình phải sử dụng hàng chục kỹ thuật phân tích và đánh giá phức tạp, vượt xa kiến thức và năng lực hiểu biết thông thường của học sinh phổ thông. Nội dung nghiên cứu trong dự án được đánh giá là tương đương với một phần luận án tiến sĩ và thậm chí còn sâu hơn cả một luận văn thạc sĩ. Đáng chú ý, tất cả trang thiết bị thí nghiệm cần thiết cho dự án đều không sẵn có ở tuyệt đại đa số phòng thí nghiệm, viện nghiên cứu hay trường đại học không chỉ tại Việt Nam mà còn ở nhiều quốc gia trên thế giới, chưa kể đến các trường phổ thông như Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy.
Bằng chứng nghi ngờ sự liên quan của nhóm PGS Hoàng Mai Hà
Các thành viên nhóm Liêm chính khoa học đã đưa ra những bằng chứng được cho là "không thể chối cãi" về mối liên hệ giữa nhóm của PGS Hoàng Mai Hà, Phó viện trưởng Viện Hóa học, với dự án của hai học sinh Ninh Bình. Cụ thể, phần "Phương pháp nghiên cứu" trong poster của hai học sinh có các bước trong quy trình rất giống với một quy trình được trình bày trong luận án tiến sĩ sắp bảo vệ của nghiên cứu sinh Hắc Thị Nhung do PGS Hoàng Mai Hà hướng dẫn. Ngoài ra, một số hình ảnh khác trong poster của học sinh cũng giống hệt hình ảnh xuất hiện trong các bài báo khoa học của nhóm PGS Hoàng Mai Hà, khiến dư luận nghi ngờ rằng người trong nhóm này đã cung cấp dữ liệu gốc hoặc thậm chí làm thay poster cho các em.
Trước những cáo buộc này, một thành viên tự giới thiệu là PGS Hoàng Mai Hà đã vào nhóm Liêm chính khoa học để phản hồi và khẳng định mình "không quen biết, chưa từng gặp và không hướng dẫn các em học sinh của đề tài này".
Viện Hóa học rà soát nội bộ và bác bỏ cáo buộc
Trong thông báo chính thức, Viện Hóa học nhấn mạnh rằng PGS Hoàng Mai Hà đã khẳng định không có bất kỳ mối liên hệ hay sự tham gia hướng dẫn nào đối với dự án của học sinh Ninh Bình. Vị chuyên gia này chỉ biết đến sự việc khi dự án bị bàn tán trên mạng xã hội và đã đề nghị cơ quan chức năng làm rõ để bảo vệ uy tín cá nhân cũng như danh dự của đơn vị.
Viện Hóa học cũng đã chủ động rà soát danh sách học sinh, sinh viên đăng ký thực tập và nghiên cứu tại đơn vị trong giai đoạn từ năm 2024 đến 2025. Kết quả cho thấy không ghi nhận trường hợp nào liên quan đến hai học sinh Ninh Bình có dự án đạt giải nhất cấp quốc gia nêu trên.
Viện Hóa học cho rằng việc sớm có kết luận khách quan và minh bạch là hết sức cần thiết. Điều này không chỉ góp phần bảo vệ danh dự chính đáng của các nhà khoa học mà còn củng cố niềm tin của xã hội đối với các hoạt động nghiên cứu khoa học, đặc biệt là các sân chơi dành cho học sinh.
Tuy không trực tiếp lý giải vì sao nội dung poster của hai học sinh Ninh Bình lại giống với các nghiên cứu của nhóm PGS Hoàng Mai Hà, nhưng Viện Hóa học đã diễn giải về cơ chế lan tỏa của kết quả nghiên cứu khoa học. Cụ thể, các kết quả nghiên cứu chế tạo vật liệu chống cháy của PGS Hoàng Mai Hà đã được công bố rộng rãi từ năm 2019 trên các kênh khoa học chính thống. PGS Hoàng Mai Hà cũng chủ động chia sẻ các báo cáo và kết quả nghiên cứu nhằm tạo điều kiện để cộng đồng khoa học, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ, tham khảo, kế thừa và phát triển các hướng nghiên cứu mới.
Việc có ai đó tiếp cận và sử dụng các kết quả đã công bố là hoạt động bình thường trong môi trường khoa học mở, miễn là quá trình khai thác đó tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về liêm chính khoa học. Việc tuân thủ này thuộc trách nhiệm của các cá nhân và tổ chức sử dụng kết quả. Đồng thời, việc đánh giá giá trị của công trình công bố sau là trách nhiệm của các hội đồng khoa học và ban tổ chức các cuộc thi.
Nghi vấn về trách nhiệm của ban giám khảo và tính minh bạch của cuộc thi
Ngoài dự án giải nhất của học sinh Ninh Bình, nhiều dự án đạt giải cao cấp quốc gia khác của cuộc thi KHKT năm nay cũng bị các thành viên nhóm Liêm chính khoa học nghi ngờ do "người lớn" làm thay. Cụ thể, hai dự án khác cũng bị "điểm danh" bao gồm:
- Dự án "Ứng dụng AI để dự báo phát thải và chế tạo vật liệu hấp phụ mới nhằm thu giữ, chuyển hóa CO2 hướng tới Net Zero" của học sinh Trường THPT Ngô Quyền tại Hải Phòng, được cho là có nhiều nội dung trùng khớp với các nghiên cứu đã công bố của PGS Đào Sỹ Đức, Phó trưởng khoa Hóa học, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Dự án "Nghiên cứu tối ưu biên dạng cánh tuabin gió trục đứng quy mô nhỏ phù hợp chế độ gió thấp ở Việt Nam bằng phương pháp mô phỏng CFD kết hợp AI" của học sinh Trường THPT Yên Mỹ tại Hưng Yên, được cho là sử dụng công cụ đòi hỏi năng lực của kỹ sư lành nghề với nhiều năm kinh nghiệm.
Nhóm Liêm chính khoa học đặt câu hỏi: "Tại sao những dự án với dấu hiệu và bằng chứng bất thường, thậm chí phi lý như vậy vẫn được trao giải nhất?" và nghi ngờ về trách nhiệm của ban tổ chức cuộc thi, đặc biệt là vai trò của cá nhân trưởng ban giám khảo, GS Phạm Thành Huy, một nhà khoa học vật liệu có năng lực chuyên môn phù hợp để trực tiếp đánh giá dự án của hai học sinh Ninh Bình.
Trong cùng diễn biến, Báo Thanh Niên cũng đã nhận được thư của một bạn đọc đề nghị tòa soạn xác minh tính công khai và liêm chính của cuộc thi KHKT quốc gia năm học 2025 - 2026. Theo bạn đọc này, kết quả cuộc thi năm nay chưa được công khai đầy đủ, chưa rõ ràng và không tiếp cận được trên kênh chính thức. Trong khi đó, quy chế và các văn bản liên quan do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành đều đặt ra yêu cầu về tính công khai, minh bạch, trung thực và khách quan trong tổ chức cuộc thi.
Bạn đọc viết: "Tôi đề nghị tòa soạn kiểm tra và làm rõ: kết quả cuộc thi đã được công bố ở mức độ nào; đã có quyết định phê duyệt kết quả hay chưa; danh sách dự án đạt giải, cơ cấu giải, căn cứ xét giải và thông tin liên quan có được công khai đầy đủ để xã hội giám sát hay không?". Bạn đọc này cũng cho rằng đây không chỉ là câu chuyện của riêng một giải thưởng, mà nếu quy trình công bố kết quả không rõ ràng hoặc có nghi vấn về liêm chính khoa học mà không được xem xét nghiêm túc, thì niềm tin của học sinh đối với một sân chơi học thuật cấp quốc gia sẽ bị ảnh hưởng đáng kể. Đặc biệt, đây lại là một cuộc thi có thể tác động đến hồ sơ học sinh, cơ hội tuyển sinh, nên sự ghi nhận thành tích, tính minh bạch và khả năng kiểm chứng là điều rất cần thiết.
Bộ Giáo dục và Đào tạo hứa sẽ làm rõ sự việc
Tối ngày 29.3, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có thông cáo báo chí cho biết đã tiếp nhận thông tin phản ánh về một số nghi vấn liên quan đến việc bảo đảm liêm chính khoa học trong cuộc thi KHKT năm học 2025 - 2026. Trước hết, Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định "công tác rà soát, hậu kiểm sau cuộc thi là một trong những nhiệm vụ quan trọng của ban tổ chức nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch và tuân thủ quy định".
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo các đơn vị chức năng, phối hợp với ban tổ chức cuộc thi, ban giám khảo và các tổ chức, cá nhân liên quan tiến hành kiểm tra, xác minh làm rõ các nội dung phản ánh. Trên cơ sở kết quả rà soát và xác minh, trong trường hợp phát hiện có vi phạm, Bộ Giáo dục và Đào tạo và ban tổ chức cuộc thi sẽ xem xét và xử lý nghiêm minh theo đúng quy định.
