Tại hội thảo “Siêu đô thị thế hệ mới - Động lực tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững đô thị Việt Nam trong kỷ nguyên mới” diễn ra gần đây, các chuyên gia đã chỉ ra một nghịch lý đáng chú ý: Diện tích đô thị liên tục mở rộng, nhưng dân cư vẫn dồn nén trong khu vực lõi, khiến áp lực hạ tầng ngày càng gia tăng. Sự bùng nổ dân số tại các đô thị hạt nhân như Hà Nội và TP.HCM đã tạo áp lực lớn lên hệ thống hạ tầng giao thông vốn đã lỗi thời.
Nghịch lý mở rộng đô thị nhưng dân vẫn kẹt trung tâm
Ông Nguyễn Đỗ Dũng - Tổng giám đốc Công ty Tư vấn quốc tế enCity - cho biết khoảng 15 năm qua, đặc biệt sau khi Hà Nội mở rộng địa giới, nhiều khu vực tại Thủ đô ghi nhận dân số tăng mạnh, thậm chí gấp đôi. Tuy nhiên, không ít khu đô thị mới dù được đầu tư quy mô lớn vẫn chưa thu hút đủ cư dân, dẫn đến tình trạng “có đô thị nhưng thiếu người ở”, trong khi người dân vẫn kẹt lại ở trung tâm.
Theo ông, vấn đề không nằm ở quỹ đất mà ở cách phát triển. Mô hình mở rộng từ lõi ra ngoài (inside-out) đang bộc lộ hạn chế khi hạ tầng và tiện ích vẫn chủ yếu tập trung ở khu vực trung tâm, khiến vùng ven khó trở thành lựa chọn thay thế. Vị chuyên gia cho rằng cần chuyển sang cách tiếp cận “outside-in” - phát triển từ vùng ven vào, tạo lực hút đủ mạnh để phân bổ lại dân cư.
Giải pháp từ mô hình siêu đô thị thế hệ mới
Bà Trần Thu Hằng - Vụ trưởng Vụ Quy hoạch Kiến trúc (Bộ Xây dựng) - cho biết mô hình "siêu đô thị" truyền thống - dựa vào mở rộng không gian vật lý - đang bộc lộ nhiều hạn chế như quá tải hạ tầng, suy giảm môi trường và gia tăng chi phí xã hội. Bà Hằng cho hay theo định hướng mới, Việt Nam không tập trung xây dựng một vài đô thị cực lớn, mà hướng tới hệ thống đô thị phân bố hợp lý, có liên kết và bổ trợ lẫn nhau.
Trong bối cảnh đó, khái niệm “siêu đô thị" thế hệ mới cũng được nhìn nhận lại. Thay vì đơn thuần là những đô thị có quy mô dân số lớn và không gian mở rộng liên tục, mô hình này được định hình theo hướng tích hợp, đa trung tâm và có khả năng liên kết vùng.
Năm trụ cột của siêu đô thị thế hệ mới
Chia sẻ về mô hình "siêu đô thị" thế hệ mới, TS. KTS Trương Văn Quảng - Phó tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam (VUPDA) - đưa ra khung mô hình phát triển với các quan điểm: chuyển từ mở rộng quy mô dân số sang nâng cao năng lực đô thị; phát triển mạng lưới đô thị quốc gia; phát triển cấu trúc đa trung tâm; đẩy mạnh chuyển đổi số; phát triển kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo; phát triển hạ tầng kết nối; đổi mới quản trị đô thị.
Mô hình này dựa trên 5 trụ cột:
- Chức năng kinh tế toàn cầu
- Kết nối hạ tầng và mạng lưới
- Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
- Phát triển bền vững
- Quản trị đô thị thông minh
Theo ông, đây là mô hình phù hợp với bối cảnh Việt Nam hiện nay, khi quy mô dân số cần được lựa chọn tối ưu, hạ tầng đang phát triển, cấu trúc lãnh thổ trải dài và cần mô hình đa trung tâm.
Hướng tới đô thị 10-15 phút
TS. Nguyễn Thanh Nhã - Nguyên Giám đốc sở QHKT TP.HCM - lại cho rằng sự khác biệt của các "siêu đô thị" thế hệ mới không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở mô hình phát triển. Thay vì chỉ tập trung vào nhà ở, các dự án này được xây dựng theo mô hình phức hợp đa chức năng, tích hợp từ đô thị, giáo dục, y tế đến thương mại, công nghiệp và logistics.
Cũng theo các chuyên gia, trên thế giới, mô hình "đô thị 10-15 phút" đang trở thành chuẩn mực khắt khe của các "siêu đô thị" hiện đại. Tại đây, mọi nhu cầu từ làm việc, học tập, chăm sóc sức khỏe đến vui chơi giải trí của người dân đều được đáp ứng trong một bán kính di chuyển ngắn, giúp giảm thiểu đáng kể nhu cầu giao thông cơ giới và khí thải.
Hệ thống giao thông được tổ chức thông minh, ưu tiên không gian cho con người và thiên nhiên, tạo nên một cấu trúc sống khép kín nhưng vẫn mở rộng kết nối, với những vùng dân cư ổn định và bền vững trong dài hạn.
