TP.HCM Chuyển Mình: Từ Đô Thị Hành Chính Đến Đại Đô Thị Vùng Tích Hợp
Trong nhiều thập kỷ qua, Thành phố Hồ Chí Minh đã được quản lý chủ yếu theo khuôn khổ của một đô thị hành chính. Mô hình này từng phù hợp với giai đoạn đầu của quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa, khi động lực tăng trưởng dựa vào việc mở rộng không gian xây dựng, thu hút đầu tư và khai thác lợi thế dân số. Chính mô hình ấy đã giúp thành phố trở thành đầu tàu kinh tế của cả nước, đồng thời là trung tâm thương mại và dịch vụ lớn nhất Việt Nam.
Giới Hạn Của Mô Hình Cũ Và Sự Cần Thiết Phải Chuyển Đổi
Tuy nhiên, quy luật phát triển đô thị cho thấy rằng khi đạt đến một ngưỡng nhất định, mô hình tăng trưởng theo phạm vi hành chính tất yếu bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Quỹ đất nội đô ngày càng thu hẹp, hạ tầng bị quá tải nghiêm trọng, chi phí đô thị gia tăng nhanh chóng, trong khi năng suất lao động lại tăng chậm. Dư địa để mở rộng theo chiều rộng không còn nhiều, và những dấu hiệu chững lại trong tăng trưởng những năm gần đây chính là lời cảnh báo rõ ràng nhất về sự cần thiết phải thay đổi.
Sau sáp nhập, Thành phố Hồ Chí Minh có cơ hội phát triển một không gian đại đô thị mới dựa trên mô hình tối ưu hóa lợi thế so sánh. Cụ thể, các lĩnh vực tài chính, đổi mới sáng tạo và dịch vụ quốc tế sẽ được tập trung tại lõi trung tâm. Trong khi đó, sản xuất công nghiệp quy mô lớn sẽ được bố trí tại vành đai Bình Dương, còn logistics biển và công nghiệp gắn với cảng sẽ phát triển mạnh tại Bà Rịa - Vũng Tàu.
Chuyển Đổi Chiến Lược: Từ Đất Đai Sang Năng Suất Và Công Nghệ
Một chuyển đổi có ý nghĩa then chốt là từ mô hình tăng trưởng dựa vào đất đai và xây dựng sang mô hình dựa vào năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo trên quy mô vùng. Khi phân công chức năng theo lợi thế so sánh được định hình rõ ràng, hiệu quả kinh tế toàn vùng sẽ được nâng lên đáng kể, tạo nền tảng thực chất cho tốc độ tăng trưởng cao và bền vững.
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố nhiệm kỳ 2025-2030 đã xác định ba đột phá chiến lược quan trọng:
- Thể chế
- Hạ tầng
- Nguồn nhân lực
Đây là những yếu tố cốt lõi để hình thành nền kinh tế tri thức và đô thị sáng tạo. Khi tăng trưởng được dẫn dắt bởi khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, thành phố không chỉ mở rộng quy mô mà còn nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh một cách đáng kể.
Hỗ Trợ Từ Cấp Quốc Gia Và Tầm Nhìn Toàn Cầu
Định hướng này đồng thời được củng cố ở tầm quốc gia thông qua Nghị quyết 98/2023/QH15, tạo cơ chế đặc thù nhằm phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế và nâng cao vai trò trung tâm của Thành phố Hồ Chí Minh đối với vùng và cả nước. Việc trao quyền chủ động lớn hơn về tài chính, đầu tư, quy hoạch và tổ chức bộ máy là điều kiện cần để một đại đô thị có thể vận hành linh hoạt trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng, các đô thị không còn cạnh tranh trong phạm vi quốc gia mà tham gia vào mạng lưới đô thị toàn cầu. Điều đó đòi hỏi chính quyền đô thị phải chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị, từ “quản lý trật tự” sang “kiến tạo phát triển”. Đại đô thị Thành phố Hồ Chí Minh mới, với sự hiện diện đồng thời của trung tâm tài chính - dịch vụ, công nghiệp xuất khẩu quy mô lớn và cụm cảng nước sâu, có đầy đủ điều kiện để trở thành cửa ngõ kinh tế quốc tế của Việt Nam và tiểu vùng Mekong.
Đổi Mới Căn Bản Về Hạ Tầng Và Thể Chế
Cùng với đó, cách nhìn về hạ tầng cũng cần được đổi mới căn bản. Hạ tầng không chỉ để giảm ùn tắc hay kết nối nội đô, mà phải được tổ chức như nền tảng phát triển kinh tế vùng. Khi giao thông liên vùng, logistics, cảng biển và hạ tầng số được tích hợp, chi phí sản xuất giảm, năng lực cạnh tranh tăng và khả năng kết nối quốc tế được nâng cao. Đó chính là điều mà các đại đô thị thành công trên thế giới đã thực hiện nhất quán trong nhiều thập niên.
Tuy nhiên, tư duy mới chỉ có thể phát huy đầy đủ khi đi kèm đổi mới thể chế tương ứng. Một không gian đô thị tích hợp công nghiệp - dịch vụ - cảng biển cần cơ chế điều phối phát triển thống nhất, quy hoạch kinh tế chung và mức độ tự chủ chính sách cao hơn. Khi thể chế phù hợp với quy mô phát triển, lợi thế tích hợp sau sáp nhập mới chuyển hóa thành động lực tăng trưởng thật sự.
Mục Tiêu Tăng Trưởng Và Tầm Nhìn Chiến Lược
Nhìn ở tầm chiến lược, mục tiêu tăng trưởng hai con số của Thành phố Hồ Chí Minh không phải là một khát vọng tách rời bối cảnh, mà là hệ quả tất yếu của quá trình chuyển đổi từ đô thị hành chính sang đại đô thị vùng tích hợp. Quy hoạch vùng Đông Nam Bộ xác định thành phố là hạt nhân tăng trưởng; cơ chế đặc thù của Quốc hội trao quyền để phát huy vai trò trung tâm; Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố xác định các đột phá về thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực.
Ba định hướng đó hội tụ ở một điểm chung: Thành phố Hồ Chí Minh phải phát triển trong tư duy đại đô thị vùng. Theo ThS Nguyễn Tuấn Anh, sự chuyển đổi này không chỉ là cần thiết mà còn là yếu tố then chốt để thành phố duy trì vị thế dẫn đầu và đóng góp tích cực vào sự phát triển chung của cả nước trong thời đại mới.
