Khu vực công nghiệp, vốn là động lực tăng trưởng kinh tế chủ lực, cũng là nguồn phát thải lớn, đang chịu áp lực chuyển đổi mạnh mẽ. Thành phố Hồ Chí Minh hiện có 66 khu chế xuất và khu công nghiệp với tổng diện tích hơn 27.270 ha, trong đó 58 khu đã đi vào hoạt động (3 khu chế xuất, 55 khu công nghiệp) trên diện tích hơn 22.410 ha, chiếm gần một nửa quy hoạch và đạt tỷ lệ lấp đầy khoảng 80%.
Thực trạng hạ tầng khu công nghiệp
Nhìn chung, hạ tầng kỹ thuật các khu công nghiệp cơ bản đáp ứng nhu cầu, đảm bảo điều kiện hoạt động cho doanh nghiệp. Các khu đều có hệ thống xử lý nước thải tập trung và quan trắc tự động. Tuy nhiên, theo nghiên cứu của Thạc sĩ Nguyễn Thanh Bình (Ban Quản lý các Khu chế xuất và công nghiệp TP.HCM) và cộng sự, hạ tầng còn thiếu đồng bộ.
Một số khu công nghiệp hoạt động hơn 20 năm chưa hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật do vướng mắc bồi thường, giải phóng mặt bằng. Nhiều khu thiếu các công trình hạ tầng xã hội phục vụ công nhân như nhà lưu trú, trạm y tế, trung tâm sinh hoạt, trường mầm non, siêu thị vì giai đoạn đầu không quy hoạch đủ đất cho dịch vụ phúc lợi.
Mô hình chậm đổi mới
Mô hình khu công nghiệp chậm đổi mới trong khi thế giới đã chuyển hướng chuyên ngành, chuyên môn hóa và phát triển bền vững, bắt kịp cách mạng công nghiệp 4.0. Hiện, các khu công nghiệp tại thành phố vẫn phát triển đa ngành, đa lĩnh vực. Chất lượng thu hút đầu tư chưa đáp ứng yêu cầu phát triển chiều sâu. Liên kết giữa các doanh nghiệp trong khu, giữa các khu công nghiệp và với khu vực ngoài còn hạn chế, mức độ nội địa hóa thấp. Doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị FDI còn yếu.
Ba yếu tố cốt lõi chuyển đổi xanh
Các chuyên gia chỉ ra ba yếu tố cốt lõi để chuyển đổi khu công nghiệp xanh: hạ tầng công nghiệp xanh, phát triển công nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn. Chúng không độc lập mà tác động qua lại, thúc đẩy phát triển bền vững.
Phát triển công nghiệp xanh là định hướng chiến lược của TP.HCM trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu và hội nhập chuỗi giá trị toàn cầu. Giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn 2050, thành phố phải tái cấu trúc toàn diện hệ thống khu công nghiệp theo hướng xanh, thông minh, phát thải thấp, vừa duy trì vai trò đầu tàu kinh tế vừa đáp ứng cam kết trung hòa carbon.
Các giải pháp cần tiếp cận tích hợp: thể chế, quy hoạch không gian, đầu tư hạ tầng kỹ thuật, cơ chế tài chính, đổi mới công nghệ, phát triển kinh tế tuần hoàn. Tiến sĩ Nguyễn Minh Tú, Viện Nghiên cứu Phát triển kinh tế tuần hoàn (ICED), Đại học Quốc gia TP.HCM cho rằng kinh tế tuần hoàn là định hướng chiến lược. Cần sớm xây dựng bộ chỉ số điều hành kinh tế tuần hoàn và tăng trưởng xanh cấp thành phố, bao quát công nghiệp, năng lượng, giao thông, chất thải, đổi mới sáng tạo xanh.
Thành phố nên chọn một số chuỗi giá trị và không gian phát triển có khả năng lan tỏa cao để thí điểm, như khu công nghiệp, logistics, hạ tầng môi trường. Cách này tạo mô hình mẫu có thể đo lường, đánh giá và nhân rộng, tránh triển khai dàn trải, thiếu chiều sâu.
Đề xuất nâng cao hiệu quả
Thạc sĩ Nguyễn Thanh Bình đề xuất tập trung nâng cao giá trị gia tăng trên một đơn vị diện tích qua tăng mật độ công nghệ, tự động hóa và đổi mới sáng tạo. Các khu công nghiệp hiện hữu cần quy hoạch lại theo mô hình đa tầng chức năng, kết hợp sản xuất công nghệ cao, trung tâm R&D, logistics thông minh, trung tâm dữ liệu và dịch vụ hỗ trợ. Khu công nghiệp mới cần quy hoạch đồng bộ với năng lượng tái tạo, giao thông xanh, quản lý nước thông minh và hạ tầng số phục vụ quản trị vận hành.
