FAHASA: Hành trình nửa thế kỷ từ bao cấp đến đế chế nhà sách nghìn tỷ
Trong năm 2025, Công ty Cổ phần FAHASA đã công bố báo cáo tài chính ghi nhận mức doanh thu thuần đạt 4.228 tỷ đồng, tăng trưởng 5% so với năm trước. Với gần 140 nhà sách tại 25 tỉnh, thành phố, FAHASA hiện là chuỗi bán lẻ sách quy mô toàn quốc hàng đầu Việt Nam. Để đạt được quy mô nghìn tỷ như hiện nay, đơn vị này đã trải qua nửa thế kỷ thăng trầm, từ những ngày đầu tiếp quản hiệu sách sau năm 1975 đến giai đoạn khủng hoảng cuối thập niên 80.
Những ngày khó khăn: Từ bao cấp đến Đổi mới
Ông Phạm Minh Thuận, Chủ tịch Hội đồng quản trị FAHASA, người dẫn dắt đơn vị từ khi cổ phần hóa năm 2006, chia sẻ về hành trình 50 năm hoạt động. Ông nhớ lại: "Sau tháng 4/1975, thành phố bước vào một trang mới khi đất nước thống nhất và nhu cầu về sách báo cách mạng của người dân lúc đó khá cao." Ngày 6/8/1976, Quốc doanh Phát hành sách TP.HCM - tiền thân của FAHASA - chính thức thành lập, tiếp nhận sách từ miền Bắc để phân phối tại TP.HCM.
Tuy nhiên, giai đoạn từ năm 1986, khi Việt Nam bước vào thời kỳ Đổi mới, đã trở thành một "khúc quanh" đầy biến động. Trước đó, FAHASA vận hành theo kinh tế bao cấp, nhưng sau Đổi mới, ngành sách bắt đầu "bung ra" với sự xuất hiện của các nguồn sách đa dạng và các đại lý tư nhân. Thị trường xuất hiện loại "sách mì ăn liền" - những dòng sách vụ án, tiểu thuyết tình cảm bán rất chạy, trong khi các đơn vị quốc doanh không nhạy bén bằng, dẫn đến hàng tồn kho cao.
Để duy trì hoạt động, nhiều nhà sách của công ty phải ngăn đôi mặt bằng để cho thuê hoặc bán thêm các mặt hàng bách hóa, giày dép. Ông Thuận kể: "Ngay cả nhà sách Sài Gòn, Xuân Thu danh tiếng thời đó cũng phải dành một nửa diện tích để bán giày dép để có kinh phí trang trải."
Bước ngoặt chuyển mình và phát triển
Cột mốc lớn trong quá trình đổi mới là giữa những năm 1995 - 1996, khi nhà sách Xuân Thu tại đường Đồng Khởi và nhà sách Nguyễn Huệ được sửa chữa lại. FAHASA bắt đầu nhập khẩu trực tiếp sách từ các nhà xuất bản lớn trên thế giới như Oxford hay Cambridge, và áp dụng mô hình "tự chọn" - cho phép khách hàng tự do xem sách trước khi mua. Mô hình này tạo ra làn sóng yêu thích từ độc giả.
Năm 2005-2006, doanh nghiệp chính thức cổ phần hóa, trùng với giai đoạn Việt Nam chuẩn bị gia nhập WTO. Sự chuyển đổi này làm thay đổi bản chất quản trị, và FAHASA quyết định dồn 100% nguồn lực để xây dựng chiến lược "Phát triển Hệ thống nhà sách chuyên nghiệp trên toàn quốc". Ông Thuận nhấn mạnh: "Chúng tôi kiên định với triết lý 'Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh' - không lấn sân sang khâu tổ chức bản thảo hay xuất bản, mà chỉ chuyên tâm làm một việc duy nhất là phát triển chuỗi bán lẻ nhà sách."
Ứng dụng công nghệ và tầm nhìn tương lai
Hiện nay, FAHASA quản lý khoảng 400.000 tên hàng và ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ quản lý chuỗi cung ứng. Hệ thống dữ liệu theo thời gian thực tự động đưa ra cảnh báo về sản phẩm tiêu thụ hoặc tồn kho. Ông Thuận cho biết: "Kiểm kê một nhà sách lớn trước đây mất 20 ngày, nay nhờ công nghệ chỉ mất 30 phút. 90% chứng từ giấy đã được xóa bỏ." Năng suất lao động được nâng cao, với doanh thu 4.230 tỷ đồng năm 2025 chỉ cần 2.200 nhân sự, so với 2.300 người cho 3.285 tỷ đồng năm 2020.
Về khả năng phát triển của nhà sách vật lý trong thời đại thương mại điện tử và sách điện tử, ông Thuận nhận định: "Sách điện tử tại Việt Nam chưa phát triển mạnh vì vấn đề bản quyền và thói quen tiêu dùng. Nhà sách vật lý không bị triệt tiêu mà sẽ cùng phát triển với công nghệ để thích ứng." Ông tin rằng nhà sách truyền thống vẫn là "một thực thể sống động không thể thay thế" nhờ không gian trải nghiệm và giao lưu.
Chuyển giao thế hệ lãnh đạo và bài học kinh nghiệm
Ông Thuận, người bước vào ngành sách năm 1977, đã xây dựng FAHASA từ một nhân viên lên vị trí Chủ tịch. Ông chia sẻ: "Suy cho cùng, nếu không có sự đam mê, yêu mến và trăn trở không ngừng với nghề sách, thì không ai có thể gắn bó và xây dựng hệ thống nhà sách trong suốt mấy chục năm qua." Hiện tại, ông lùi lại để tập trung vào chiến lược vĩ mô, trong khi việc điều hành hệ thống được giao cho thế hệ trẻ năng động, kết hợp giữa công nghệ và tư duy quản trị.
FAHASA đang chuẩn bị cho công cuộc chuyển giao thế hệ lãnh đạo, với sự kết hợp giữa kinh nghiệm vĩ mô và năng lực công nghệ số. Ông Thuận kết luận: "Đây chính là chìa khóa để ngành phát hành sách tiếp tục sinh tồn và phát triển bền vững." Nhân kỷ niệm 50 năm, FAHASA cũng sẽ công bố bảng xếp hạng sách bán chạy trong các lĩnh vực như văn học, thiếu nhi, và kinh tế, khẳng định vị thế dẫn đầu trong ngành sách Việt Nam.
