Cuộc Chiến Tài Nguyên Bắc Cực: Vonfram Vọt Giá Và Vai Trò Chiến Lược Của Mỏ Núi Pháo
Những hình ảnh vệ tinh từ không gian cho thấy lớp băng vĩnh cửu tại Bắc Cực đang tan chảy nhanh chóng do biến đổi khí hậu, để lộ ra những vùng đất đá trơ trọi. Tuy nhiên, giới tài phiệt tại các cường quốc không chỉ nhìn thấy một thảm họa sinh thái, mà còn nhận ra cơ hội khai thác hàng loạt khoáng sản chiến lược như đất hiếm phẩm cấp cao và các chất bán dẫn quan trọng như germanium, gallium. Cuộc đua nhằm khai thác tài nguyên dưới lớp băng đã bùng nổ, biến tiếng băng rạn ở Bắc Cực thành một phần của hình thái xung đột mới trên toàn cầu: cuộc chiến tài nguyên khốc liệt.
Nếu thuế quan chỉ làm đội giá hàng hóa, thì cuộc chiến tài nguyên này tác động ở cấp độ gốc rễ, khiến các nhà máy công nghệ và công nghiệp quốc phòng phương Tây có nguy cơ "đắp chiếu" vì thiếu nguyên liệu. Nhận thức rõ quyền lực, từ tháng 10/2025, Bộ Thương mại Trung Quốc đã liên tiếp ban hành các Thông báo số 61, 62 và 68, siết chặt xuất khẩu từ đất hiếm đến vonfram và antimon. Ngay cả sản phẩm sản xuất tại nước ngoài chứa 0,1% đất hiếm từ Trung Quốc cũng cần giấy phép của cơ quan này.
Phản Ứng Của Các Cường Quốc
Ở bên kia bán cầu, nước Mỹ cũng hành động mạnh mẽ. Chính phủ Mỹ đã ký Đạo luật Giảm Lạm phát (IRA), Đạo luật CHIPS và Khoa học, cùng Đạo luật Sản xuất Quốc phòng (DPA), cung cấp 500 tỷ USD cho các chương trình phát triển chuỗi cung ứng với trọng tâm là khoáng sản chiến lược. Bộ Chiến tranh Mỹ phân loại vonfram, bismut và florit vào danh sách vật liệu quốc phòng quan trọng và thiết lập chương trình dự trữ bắt buộc.
Để hồi sinh an ninh tài nguyên, Mỹ áp dụng bốn "liều thuốc đặc hiệu":
- Rút ngắn thời gian cấp phép cho các dự án khai thác từ 29 năm xuống còn chưa đầy một tháng, với hơn 50 dự án được đưa vào danh sách ưu tiên.
- Bơm 100 tỷ USD vốn vay trực tiếp từ chính phủ cho ba doanh nghiệp.
- Thiết lập cơ chế sàn giá để mua khoáng sản từ các quốc gia đồng minh.
- Khởi động Project Vault – một quỹ 12 tỷ USD chuyên dụng để thu mua và dự trữ khoáng sản.
Cơn Tăng Sốc Của Vonfram
Giữa bàn cờ địa chính trị, vonfram (tungsten, nguyên tố W) nổi lên không chỉ như một kim loại, mà là một "vũ khí". Từ mức giá lẹt đẹt quanh 330 USD/MTU đầu năm 2025, vonfram đã leo dốc ngoạn mục, chạm 862 USD/MTU vào cuối năm, và vọt lên gần 3.000 USD/MTU vào ngày 28/3/2026 – theo dữ liệu từ Almonty và FastMarkets.
Động lực của cú "bẻ lái" lịch sử này đến từ Trung Quốc – quốc gia nắm giữ hơn 80% sản lượng khai thác vonfram toàn cầu. Thay vì xuất khẩu hào phóng như trước, Trung Quốc bất ngờ thu hẹp quyền xuất khẩu APT (Ammonium Paratungstate) vào tay 15 doanh nghiệp nhà nước, đồng thời cắt giảm hạn ngạch khai thác. Họ chuyển sang vị thế nhập siêu tinh quặng để phục vụ nhu cầu nội địa.
Kết quả là, xuất khẩu APT của Trung Quốc giảm 70%, để lại lỗ hổng khổng lồ 79.000 tấn WO3 (Oxit Vonfram) cho phần còn lại của thế giới. Trong khi đó, nhu cầu bùng nổ ở các lĩnh vực "không nhạy cảm với giá" như quốc phòng và hạ tầng AI, nơi vonfram là vật liệu không thể thay thế.
Mỏ Vonfram Lớn Nhất Ngoài Trung Quốc
Để hiểu sự thăng hoa của Masan High-Tech Materials (MSR), phải nhìn lại mỏ đa kim Núi Pháo tại Thái Nguyên – một "kho báu" hiếm hoi sở hữu bốn dòng sản phẩm chiến lược trên một thân quặng: vonfram, florit, bismut và đồng. Với trữ lượng 83,2 triệu tấn quặng, Núi Pháo trở thành một trong những mỏ vonfram lớn nhất ngoài Trung Quốc.
Tuy nhiên, con đường đến thành công không hề dễ dàng. Dự án từng được ví như một "đóa hồng nhiều gai", khiến nhiều định chế tài chính lớn thất bại. Tiberon Minerals (Canada) phát hiện ra Núi Pháo vào giữa thập niên 1990, nhưng dự án rơi vào bế tắc sau cuộc khủng hoảng tài chính 2008. Dragon Capital mua 70% cổ phần vào năm 2007 với giá khoảng 225 triệu USD, nhưng phải ghi nhận khoản lỗ ước tính 200 triệu USD sau ba năm điều hành.
Năm 2010, Tập đoàn Masan – một "người ngoại đạo" trong khai khoáng – đã thực hiện thương vụ M&A lịch sử, được ví von như "thực khách" xuất hiện khi "bàn tiệc thịnh soạn" đã chuẩn bị gần hoàn tất. Năm 2014, mẻ vonfram đầu tiên chính thức xuất xưởng, đánh dấu sự vận hành của một mỏ khoáng sản mới hiếm hoi trên bản đồ thế giới.
Cuộc Chơi Đốt Tiền Chờ Đến Thiên Thời
Dù nắm trong tay "kho báu", Masan nhanh chóng nhận ra rằng khai khoáng là một cuộc chơi tàn khốc, đốt tiền và đòi hỏi sự kiên nhẫn. Mỏ Núi Pháo từng giống như một "hố đen" nuốt lợi nhuận của tập đoàn. Dù MSR đạt doanh thu 14.093 tỷ đồng năm 2023 và 14.336 tỷ đồng năm 2024, công ty vẫn lỗ sau thuế lần lượt 1.530 tỷ đồng và 1.587 tỷ đồng.
Nguyên nhân chính là đòn bẩy tài chính cao với chi phí lãi vay lớn, cộng hưởng hiệu quả kém tại công ty con H.C. Starck (HCS), giá vonfram thấp và sự cố tạm dừng nổ mìn. Tuy nhiên, MSR đã thực hiện quyết sách thoái 100% vốn tại HCS cho Mitsubishi Materials với giá 134,5 triệu USD vào cuối năm 2024, sử dụng số tiền thu được để trả nợ.
Kết quả, lợi nhuận được cải thiện đáng kể: công ty giảm 350 tỷ đồng lãi vay, tỷ lệ nợ ròng/EBITDA từ 6,0 lần về ngưỡng an toàn 4,8 lần. Việc khôi phục hoạt động nổ mìn mang lại nguồn quặng tươi chất lượng cao ngay trước "siêu chu kỳ" của vonfram. Mảng vonfram chuyển từ lỗ gộp 594 tỷ đồng năm 2023 và 620 tỷ đồng năm 2024 sang phục hồi mạnh, báo lãi 11 tỷ đồng năm 2025.
Vonfram là mảng kinh doanh cốt lõi của MSR, đóng góp khoảng 60% doanh thu năm 2025, tiếp theo là fluorspar (19%) và đồng (18%). Trong bối cảnh cuộc chiến tài nguyên, vị thế của MSR trở nên độc tôn và khó sao chép. Với việc nắm giữ 21% nguồn cung vonfram toàn cầu ngoài Trung Quốc, MSR có thể là "cứu cánh" cho chuỗi cung ứng phương Tây.
Theo Quyết định 2581/QĐ-TTg và Luật Địa chất và Khoáng sản mới, MSR có lợi thế lớn khi được ưu tiên mở rộng mỏ thêm khoảng 55 triệu tấn quặng mà không cần đấu giá, kéo dài tuổi thọ khai thác đến năm 2036. Báo cáo phân tích của Vietcap nhận định, nguồn cung từ mỏ vonfram ngoài Trung Quốc sẽ còn hạn chế do các rào cản pháp lý, tài chính và xây dựng.
Từ một "tay ngang" gánh khoản nợ khổng lồ, Masan đã vượt qua giai đoạn khó khăn để chờ đến thiên thời. Ngày nay, mỏ Núi Pháo không chỉ là một mỏ khoáng sản, mà đã trở thành tài sản địa chính trị, một mắt xích không thể thiếu trong việc đảm bảo an ninh vật liệu cho ngành công nghệ và quốc phòng toàn cầu.
