Mỹ Thừa Nhận Tạo 'Thiếu Hụt USD' Để Kích Hoạt Biểu Tình Tại Iran
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã công khai tuyên bố rằng Washington đã chủ động tạo ra tình trạng thiếu hụt USD tại Iran, dẫn đến sự sụp đổ của đồng rial và kích hoạt các cuộc biểu tình trên đường phố. Thông tin này được tiết lộ trong bối cảnh Iran đối mặt với một trong những làn sóng biểu tình chống chính phủ lớn nhất kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Bối Cảnh Biểu Tình Và Khủng Hoảng Kinh Tế
Theo trang Al Jazeera, trong tháng 12/2025 và tháng 1/2026, Iran chứng kiến các cuộc biểu tình bùng phát mạnh mẽ, bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng. Biểu tình khởi phát khi các tiểu thương ở Tehran đóng cửa hàng vào ngày 28/12/2025, sau khi đồng rial rơi xuống mức thấp kỷ lục so với USD. Phong trào nhanh chóng lan rộng sang các tỉnh khác trên toàn quốc.
Chính quyền của Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei đã phản ứng bằng các biện pháp mạnh tay. Hơn 6.800 người biểu tình, bao gồm ít nhất 150 trẻ em, được cho là đã thiệt mạng trong chiến dịch trấn áp quy mô lớn. Tình hình này làm dấy lên câu hỏi về vai trò của Mỹ trong việc tạo ra cuộc khủng hoảng tiền tệ.
Chiến Lược 'Thiếu Hụt USD' Của Mỹ
Trong một phiên điều trần Quốc hội, Bộ trưởng Bessent mô tả chiến lược của Mỹ nhằm khiến đồng tiền Iran lao dốc. Ông tuyên bố: "Chúng tôi đã tạo ra tình trạng thiếu hụt USD trong nước này", và chiến lược đó đạt đến đỉnh điểm vào tháng 12, khi một trong những ngân hàng lớn nhất ở Iran sụp đổ, đồng rial mất giá không phanh, lạm phát bùng nổ, và người dân Iran xuống đường biểu tình.
Ông Bessent còn tiết lộ thêm: "Chúng ta đã thấy giới lãnh đạo Iran chuyển tiền ra khỏi đất nước một cách điên cuồng, và đó là một dấu hiệu tốt cho thấy họ biết rằng kết cục có thể đã gần kề." Trước đó, trong một cuộc phỏng vấn với Fox News tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, ông đã giải thích vai trò của các lệnh trừng phạt Mỹ trong việc thúc đẩy biểu tình.
Cơ Chế Gây Thiếu Hụt USD
"Thiếu hụt USD" xảy ra khi một quốc gia không có đủ đồng USD để thanh toán hàng hóa nhập khẩu hoặc nghĩa vụ tài chính quốc tế. USD là đồng tiền chủ đạo trong thương mại toàn cầu, đặc biệt với dầu mỏ và máy móc. Khi xuất khẩu giảm và bị trừng phạt hạn chế tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ, nguồn USD trở nên khan hiếm với Iran.
Theo nhà kinh tế Mohammad Reza Farzanegan từ Đại học Marburg, Đức, Mỹ đã đồng thời chặn hai nguồn ngoại tệ chính của Iran: xuất khẩu dầu và tiếp cận ngân hàng quốc tế. Các lệnh trừng phạt thứ cấp đe dọa mọi thực thể giao dịch bằng USD với Iran, khiến nguồn dự trữ bị mắc kẹt ở nước ngoài và ngăn USD chảy vào thị trường nội địa.
Tác Động Nghiêm Trọng Đến Kinh Tế Iran
Vào tháng 1/2026, tỷ giá hối đoái lên tới 1,5 triệu rial đổi 1 USD, so với khoảng 700.000 rial cùng kỳ năm trước. Giá lương thực tăng trung bình 72%, gây ra tình trạng lạm phát phi mã. Chiến lược này buộc Iran phải siết nhập khẩu, không đủ khả năng mua máy móc và hàng trung gian phục vụ sản xuất trong nước.
Tầng lớp trung lưu bị thu hẹp mạnh, sức mua và tiết kiệm của người dân bị xóa sổ. Tuy nhiên, ngoài tác động từ trừng phạt, nền kinh tế Iran vốn đã mong manh do quản lý yếu kém, tham nhũng và phụ thuộc quá nhiều vào dầu mỏ.
Mục Tiêu Cuối Cùng Của Mỹ
Ông Bessent gọi đây là "quyền lực kinh tế, không cần nổ súng". Mỹ muốn Iran ngừng làm giàu uranium, từ bỏ tên lửa đạn đạo và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng vũ trang ngoài nhà nước trong khu vực. Bruce Fein, cựu phó chánh án liên bang Mỹ, nhận định kiểu cưỡng chế kinh tế này là phổ biến, nhưng trường hợp của Iran là độc đáo do thời gian và cường độ áp lực.
Không giống như Nga, quốc gia có cơ sở xuất khẩu đa dạng hơn, Iran đã phải đối mặt với nhiều hình thức trừng phạt trong nhiều thập kỷ. Với hạm đội hải quân Mỹ hiện đang đóng quân ở Biển Ả Rập, Mỹ và Iran đang đàm phán để giảm bớt căng thẳng. Tuy nhiên, các nhà quan sát cho rằng Mỹ muốn hướng tới thay đổi chế độ, mặc dù biện pháp trừng phạt kinh tế hiếm khi lật đổ chính quyền nếu không có can thiệp quân sự.
