Thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran đứng trước nguy cơ đổ vỡ
Lệnh ngừng bắn mong manh giữa Mỹ và Iran đang đối mặt với nguy cơ sụp đổ nghiêm trọng, khi Washington tuyên bố tồn tại một "hiểu lầm" liên quan đến việc liệu thỏa thuận này có bao gồm các chiến dịch quân sự của Israel nhằm vào các mục tiêu Hezbollah tại Lebanon hay không. Hezbollah là lực lượng được Tehran hậu thuẫn mạnh mẽ trong khu vực.
Mỹ khẳng định Lebanon không nằm trong thỏa thuận
Trong chuyến thăm Hungary vào ngày 8/4, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã công khai bày tỏ quan điểm về vấn đề này. Ông Vance cho biết ông tin rằng đã xảy ra một "hiểu lầm chính đáng" về các điều khoản của lệnh ngừng bắn được Tổng thống Donald Trump công bố trước đó một ngày.
"Tôi nghĩ phía Iran cho rằng lệnh ngừng bắn bao gồm cả Lebanon, nhưng thực tế không phải vậy", Phó Tổng thống Mỹ nhấn mạnh. Ông cũng nêu rõ rằng "cả Mỹ và Israel chưa từng nói Lebanon là một phần của thỏa thuận".
Ông Vance đưa ra cảnh báo rõ ràng: nếu Tehran để tiến trình đàm phán sụp đổ chỉ vì vấn đề Lebanon, "đó cuối cùng sẽ là lựa chọn của họ". Đồng thời, ông cho biết Israel sẵn sàng thể hiện sự kiềm chế trong các cuộc tấn công tại đây.
Quan điểm chính thức từ Nhà Trắng
Cùng quan điểm với Phó Tổng thống Vance, Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt đã khẳng định Lebanon không nằm trong các điều khoản ngừng bắn. Tuy nhiên, bà Leavitt để ngỏ khả năng vấn đề này sẽ tiếp tục được thảo luận giữa Tổng thống Trump, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cùng các bên liên quan khác.
Thư ký báo chí Nhà Trắng đã đưa ra tuyên bố này trong buổi họp báo tại Nhà Trắng vào ngày 8/4, làm rõ lập trường của chính quyền Mỹ về phạm vi của thỏa thuận ngừng bắn.
Sự không đồng nhất trong cách tiếp cận chiến lược
Điểm dễ nhận thấy nhất trong cuộc khủng hoảng hiện nay là sự không đồng nhất trong cách các bên định nghĩa về phạm vi của lệnh ngừng bắn. Các nguồn tin ngoại giao từ châu Âu và khu vực cho thấy Iran cùng các bên trung gian coi đây là một cơ chế hạ nhiệt mang tính toàn diện, bao gồm cả các mặt trận liên quan đến lực lượng đồng minh của Tehran, đặc biệt là tại Lebanon.
Ngược lại, phía Mỹ duy trì cách tiếp cận hẹp hơn đáng kể, coi thỏa thuận chủ yếu là công cụ nhằm giảm đối đầu trực tiếp với Iran, không bao trùm các xung đột liên quan đến Israel và Hezbollah.
Phản ứng từ phía Iran
Từ phía Tehran, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf đã lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ. Ông cho rằng ít nhất ba nội dung trong đề xuất hòa bình 10 điểm của Iran đã bị vi phạm, khiến một lệnh ngừng bắn song phương hoặc các cuộc đàm phán trở nên "không hợp lý".
Trong một bài đăng trên mạng xã hội X, ông Qalibaf nêu rõ ba vấn đề bao gồm:
- Các cuộc tấn công liên tục vào Lebanon
- Việc một máy bay không người lái xâm nhập không phận Iran
- Việc "phủ nhận quyền làm giàu uranium" của Tehran
Theo kế hoạch đã định, ông Qalibaf cùng Ngoại trưởng Abbas Araqchi sẽ dẫn đầu phái đoàn Iran tham gia các cuộc đàm phán do Pakistan làm trung gian tại Islamabad từ ngày 10/4.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng nhấn mạnh rằng một lệnh ngừng bắn tại Lebanon là điều kiện thiết yếu để Tehran tiếp tục duy trì thỏa thuận với Washington.
Lập trường cứng rắn của Israel
Trong khi đó, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tuyên bố ủng hộ quyết định của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc tạm dừng các cuộc tấn công nhằm vào Iran trong hai tuần nhưng "không áp dụng đối với Lebanon". Tuyên bố này cho thấy nguy cơ xung đột tại mặt trận Lebanon vẫn hiện hữu và có thể leo thang bất cứ lúc nào.
Chính sự "lệch pha" chiến lược này đã khiến thỏa thuận ngay từ đầu thiếu nền tảng thực thi vững chắc. Khi Washington tuyên bố ngừng các hoạt động quân sự nhằm vào Iran, Israel vẫn tiếp tục chiến dịch tại Lebanon với cường độ cao.
Bạo lực leo thang tại Lebanon
Trong khi tranh cãi ngoại giao chưa ngã ngũ, tình hình thực địa tại Lebanon tiếp tục chứng kiến bạo lực leo thang đáng báo động. Các đợt không kích nhằm vào khu vực phía nam Beirut và thung lũng Bekaa - những cứ điểm quan trọng của Hezbollah - không những không giảm mà còn gia tăng về quy mô.
Theo thông tin từ Reuters, các cuộc tấn công này đã kéo theo thương vong lớn cho dân thường và gây thiệt hại nghiêm trọng cho cơ sở hạ tầng của Lebanon.
Thương vong nghiêm trọng
Bộ Y tế Lebanon ngày 8/4 cho biết ít nhất 250 người đã thiệt mạng chỉ trong vòng 24 giờ sau khi lệnh ngừng bắn được công bố, đồng thời cảnh báo con số này có thể còn tiếp tục tăng. Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc Volker Türk mô tả quy mô thương vong và tàn phá tại Lebanon là "không khác gì thảm họa".
Trong khi đó, Hội Chữ thập đỏ đã bày tỏ "phẫn nộ" trước mức độ thiệt hại nghiêm trọng trên toàn lãnh thổ nước này. Theo số liệu chính thức, kể từ khi xung đột giữa Israel và Hezbollah bùng phát ngày 2/3, Lebanon đã ghi nhận 1.739 người thiệt mạng và 5.873 người bị thương.
Vai trò chiến lược của Hezbollah và Lebanon
Để hiểu rõ tầm quan trọng của Lebanon trong cuộc khủng hoảng hiện nay, cần đặt Hezbollah vào đúng vị trí trong cấu trúc an ninh khu vực. Đây không chỉ là một tổ chức vũ trang phi nhà nước thông thường, mà là một phần của hệ sinh thái chiến lược do Iran xây dựng, cùng với các nhóm tại Iraq, Syria và Yemen.
Trong nhiều năm qua, Hezbollah đã phát triển thành một lực lượng quân sự có năng lực tác chiến cao, sở hữu kho tên lửa đáng kể và mạng lưới phòng thủ phân tán rộng khắp.
Lớp đệm chiến lược của Iran
Đối với Tehran, Hezbollah đóng vai trò "lớp đệm chiến lược" quan trọng, cho phép Iran duy trì sức ép đối với Israel mà không cần trực tiếp đối đầu toàn diện. Điều này tạo ra một nguyên tắc vận hành rõ ràng: bất kỳ sự leo thang nào nhằm vào Iran đều có thể được "phản chiếu" qua các mặt trận ủy nhiệm như Lebanon.
Ở chiều ngược lại, Israel lại tiếp cận Hezbollah như một mối đe dọa độc lập và hiện hữu. Từ góc nhìn của Tel Aviv, việc tận dụng "khoảng trống" do thỏa thuận Mỹ - Iran tạo ra để tiếp tục làm suy yếu Hezbollah là lựa chọn mang tính chiến lược dài hạn. Điều này lý giải vì sao các chiến dịch quân sự tại Lebanon không bị gián đoạn, bất chấp các nỗ lực ngoại giao đang diễn ra song song.
Nguy cơ mở rộng xung đột
Không giống nhiều điểm nóng khác trong khu vực, Lebanon có khả năng kích hoạt phản ứng lan tỏa nhanh chóng và khó lường. Hezbollah đã nhiều lần tuyên bố sẽ tiếp tục đáp trả nếu Israel không dừng các chiến dịch quân sự. Những đòn tấn công qua lại, dù mang tính giới hạn, vẫn tiềm ẩn nguy cơ vượt ngưỡng kiểm soát nếu một trong các bên quyết định leo thang.
Quan trọng hơn, Lebanon không tồn tại trong trạng thái biệt lập. Các nhóm vũ trang thân Iran tại Iraq và Syria đang theo dõi sát diễn biến tại đây, và có thể tham gia nếu xung đột vượt qua "lằn ranh đỏ". Điều này tạo ra nguy cơ mở rộng chiến tuyến theo chiều ngang, biến một điểm nóng cục bộ thành xung đột khu vực quy mô lớn.
Phép thử cho thỏa thuận ngừng bắn
Diễn biến tại Lebanon đang phơi bày một thực tế quan trọng rằng Mỹ không hoàn toàn kiểm soát được các biến số then chốt trong cuộc xung đột hiện nay. Dù đóng vai trò trung tâm trong đàm phán với Iran, Washington lại chưa thể áp đặt một khuôn khổ hành động thống nhất lên Israel - đồng minh chiến lược nhưng có ưu tiên an ninh riêng biệt.
Tình thế này tạo ra một khoảng trống quyền lực đáng kể. Trong khi Mỹ tìm cách duy trì tính ổn định của thỏa thuận, các hành động quân sự của Israel lại có thể làm xói mòn niềm tin của Iran vào tiến trình này.
Thách thức về tính bền vững
Từ góc độ Tehran, sự tiếp diễn của các cuộc không kích tại Lebanon có thể được diễn giải như bằng chứng cho thấy Mỹ không đủ khả năng, và không có ý định thực thi cam kết một cách toàn diện. Các phân tích từ các viện nghiên cứu uy tín đều nhấn mạnh rằng những thỏa thuận không bao trùm các lực lượng ủy nhiệm thường thiếu tính bền vững về lâu dài.
Trong trường hợp cụ thể này, Lebanon chính là nơi "khoảng trống thực thi" đó bộc lộ rõ nhất. Chính vì vậy, diễn biến tại Lebanon đang đóng vai trò như một phép thử trực tiếp đối với tính hiệu quả của thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran.
Nếu cơ chế này không thể tạo ra thay đổi thực chất trên một trong những mặt trận quan trọng nhất, thì giá trị của nó sẽ bị đặt dấu hỏi nghiêm trọng. Ở cấp độ chiến lược, vấn đề không chỉ nằm ở việc các bên có tuân thủ thỏa thuận hay không, mà nằm ở việc thỏa thuận có đủ "độ bao phủ" để xử lý các tác nhân liên quan hay không.
Lebanon cho thấy rõ ràng rằng trong một môi trường an ninh phân mảnh phức tạp như Trung Đông, các thỏa thuận giới hạn về phạm vi rất dễ bị vô hiệu hóa bởi các lực lượng nằm ngoài bàn đàm phán chính thức.
