Thế hệ lãnh đạo mới Iran: Trẻ trung và thực dụng hơn trong bối cảnh hậu chiến
Sau cái chết của Đại giáo chủ Ali Khamenei, quyền lực tại Iran được cho là đang chuyển dịch mạnh mẽ sang Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), với sự trỗi dậy của các lãnh đạo quân sự trẻ tuổi và thực dụng. Gần 6 tuần không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã gây tổn thất nghiêm trọng cho thế hệ lãnh đạo kỳ cựu, đẩy nội bộ chính trị vào tình trạng rối ren và mở ra cơ hội cho IRGC nắm quyền kiểm soát lớn hơn.
Quyền lực chuyển dịch và sự trỗi dậy của IRGC
Lãnh tụ tối cao mới, Đại giáo chủ Mojtaba Khamenei, cho đến nay vẫn chưa xuất hiện trước công chúng kể từ khi tiếp quản vị trí, chỉ đưa ra các thông điệp bằng văn bản. Nhiều suy đoán cho rằng quyền lực thực tế đang nằm trong tay IRGC, lực lượng quân sự cứng rắn đã trở thành thế lực lớn trong đời sống chính trị và kinh tế Iran suốt 4 thập kỷ qua. Theo chuyên gia Ali Alfoneh, dù trên danh nghĩa là nguyên thủ quốc gia, ông Mojtaba dường như bị thu hẹp vai trò.
Hệ thống chính trị Iran vận hành dựa trên sự phân bổ quyền lực giữa nhiều trung tâm, bao gồm Tổng thống, Chủ tịch Quốc hội, người đứng đầu ngành tư pháp và IRGC. Chỉ huy IRGC, tướng Ahmad Vahidi, và cố vấn cấp cao Mohsen Rezaei, được xem là những nhân vật thực dụng, theo đuổi chiến lược tận dụng sức ép kinh tế lên toàn cầu để tác động đến chính trị nội bộ Mỹ, nhằm ngăn chặn hành động quân sự leo thang.
Đặc điểm của thế hệ lãnh đạo trẻ
Khi lớp lãnh đạo kỳ cựu của IRGC thiệt mạng nhiều trong chiến sự, thế hệ chỉ huy trẻ hơn bắt đầu được giao đảm nhận vai trò lớn hơn. Theo chuyên gia Hamidreza Azizi, thế hệ lãnh đạo IRGC kỳ cựu được định hình bởi cuộc chiến Iran - Iraq thập niên 1980, trong khi thế hệ trẻ hiện nay trưởng thành trong bối cảnh chứng kiến Mỹ tiến hành chiến tranh tại Iraq năm 2003, các cuộc nổi dậy Mùa xuân Ả Rập và sự gia tăng ảnh hưởng của Iran tại Trung Đông.
Những trải nghiệm này khiến họ hiểu rõ hơn về bản chất lai ghép của chiến tranh hiện đại, cũng như mối liên hệ giữa bất ổn xã hội trong nước và các mối đe dọa từ bên ngoài. Dù vẫn mang ý thức hệ tương đồng với thế hệ trước, thế hệ chỉ huy trẻ thực dụng hơn trong việc xử lý các vấn đề kinh tế của người dân. Khác với thế hệ đi trước học chiến lược qua thực chiến, lớp chỉ huy mới được đào tạo bài bản tại các học viện quân sự chuyên nghiệp.
"Họ hiểu rõ chiến tranh hiện đại là gì, học thuyết quân sự là gì", ông Azizi nhận định, đồng thời cho rằng điều này có thể củng cố vị thế vững vàng cho thế hệ lãnh đạo trẻ nếu hệ thống chính quyền Iran tiếp tục tồn tại sau chiến sự.
Tự tin bước ra từ chiến sự và những thách thức phía trước
Theo New York Times, dù chịu nhiều thiệt hại, giới lãnh đạo Iran cho rằng họ bước ra khỏi cuộc chiến trong vị thế mạnh hơn. Iran không tỏ ra nhượng bộ khi quay lại bàn đàm phán với Washington, mà tiếp tục đưa ra yêu cầu cứng rắn. Phó tổng thống Iran Mohammad Reza Aref viết trên mạng xã hội: "Chào buổi sáng của chiến thắng! Hôm nay, lịch sử đã sang trang mới. Kỷ nguyên của Iran đã bắt đầu".
Đối với giới lãnh đạo Iran, việc bộ máy chính quyền còn tồn tại sau cuộc tấn công của Mỹ và Israel chính là chiến thắng, bởi đó là bằng chứng cho khả năng chống chịu trước hai trong số những quân đội hùng mạnh nhất thế giới. Ông Danny Citrinowicz, cựu quan chức tình báo Israel, nhận định: "Giới lãnh đạo Iran cho rằng họ đã vượt qua hai siêu cường. Họ coi đây là chiến thắng thiêng liêng".
Khả năng tiếp tục kiểm soát eo biển Hormuz mang lại cho Iran công cụ gây sức ép đáng kể lên kinh tế thế giới. Ông Azizi cho rằng đây thậm chí là đòn bẩy lớn hơn cả chương trình hạt nhân trước đây, giúp Iran ở vị thế tốt hơn để thương lượng.
Tuy nhiên, cuộc chiến cũng tạo ra mầm mống cho những khủng hoảng tiếp theo. Iran vốn đã rơi vào khủng hoảng kinh tế trước chiến tranh, và quá trình tái thiết sẽ là thách thức lớn về tài chính. Nước này có thể bước vào giai đoạn tái thiết với ít đồng minh hơn, khi các mối quan hệ với các nước Ả Rập vùng Vịnh bị tổn hại nghiêm trọng.
Trong nội bộ, giới lãnh đạo Iran cũng có thể phải đối mặt với rạn nứt. Nhiều nhân vật cứng rắn không muốn chấp nhận lệnh ngừng bắn, mà muốn tiếp tục chiến tranh. Nếu các cuộc đàm phán sắp tới không đạt kết quả, điều này có thể dẫn đến chia rẽ về định hướng chiến lược.
Khi cả Washington và Tehran đều cho rằng mình đang nắm lợi thế, nhiều chuyên gia khu vực nhận định nguy cơ xung đột tiếp diễn vẫn hiện hữu. Ông Behnam Ben Taleblu nhận định: "Những bất đồng giữa Mỹ và Iran hiện còn khó giải quyết hơn trước. Vòng lặp xung đột mới nhiều khả năng sẽ xảy ra".
