Cuốn sách tâm lý học nổi tiếng mang đến cho độc giả một hành trình khám phá sâu sắc những cơ chế phòng vệ tâm lý ẩn giấu trong mỗi con người. Thay vì chỉ đưa ra những lời khuyên đơn giản về cách sống tích cực, tác phẩm đi thẳng vào câu hỏi mà ai cũng từng tự vấn: vì sao ta cứ lặp lại những hành vi khiến mình tổn thương, giận dữ hay tự phá hoại chính mình? Cuốn sách do Joseph Burgo PhD chấp bút, được Bách Việt Books và NXB Phụ nữ Việt Nam ấn hành.
Thù địch bí mật: Khi sự tức giận ẩn náu trong vô thức
Nhiều người dồn nén sự thù địch bên trong và biểu lộ nó một cách bí mật hoặc gián tiếp, theo những cách mà họ không nhận ra. Một trong những thân chủ của tôi, Olivia, là một người vô cùng hoàn hảo. Cô ấy tinh tế, lịch sự, tỉ mỉ và chu đáo với người khác. Cô đăng kí trị liệu để tìm cách gỡ bỏ cảm giác lo lắng bên trong. Dù có một gia đình hạnh phúc, nhưng càng đồng hành lâu, tôi càng cảm nhận được khoảng cách cảm xúc giữa cô và chồng mình, Dan. Mọi lời phàn nàn của Dan về vợ đều xoay quanh việc cô ấy vụng về, động đâu hỏng đấy và thường xuyên làm rơi vỡ đồ.
Trong giai đoạn đầu làm việc cùng Olivia, tôi thấy cô ấy đang ở trong một cơn giận dữ vô thức. Điều này xuất phát từ dư âm lâu dài của tuổi thơ với người bố siêu gia trưởng, độc tài, từng là sĩ quan quân đội đã nghỉ hưu, khiến bất cứ ai cũng không thể bày tỏ ý kiến trái ngược hoặc tức giận với ông. Bên cạnh đó là người mẹ nghiện rượu, luôn thiếu thốn tình cảm. Trong cuộc hôn nhân của mình, Olivia luôn cảm thấy vô cùng tức giận với chồng một cách vô thức. Sinh ra trong gia đình đặc biệt, cô chưa từng học cách chịu đựng những cảm xúc đó, nên đã dồn nén nhận thức về chúng. Qua trị liệu, chúng tôi hiểu rằng việc “làm vỡ đồ” là biểu hiện vô thức cho cơn thịnh nộ dữ dội mà cô cho là không thể chấp nhận. Điều cô cần là học cách tha thứ từng chút một.
Có nhiều người cũng dồn nén sự thù địch bên trong, họ thường biểu lộ nó một cách bí mật hoặc gián tiếp. Hành vi gây hấn thụ động nắm bắt động lực này – không phải theo nghĩa chẩn đoán lâm sàng, mà là hành vi hằng ngày. Thay vì trực tiếp thể hiện sự tức giận, một người có thể tạm thời nín nhịn khi làm việc quan trọng, phàn nàn và ngoan cố không hợp tác, hoặc đơn giản là “quên” làm điều đó. Điều này thể hiện rõ nhất trong mối quan hệ vợ chồng, nơi một người như kẻ hiếu chiến thụ động, hoàn toàn không ý thức được cơn giận dữ của mình. Họ dồn nén nhận thức về sự thù địch, rồi biểu lộ nó bằng cách khác, bí mật hơn. Sự dồn nén cảm xúc gây ra mâu thuẫn giữa trạng thái bên trong và biểu hiện bên ngoài.
Dồn nén và phản kháng: Cơ chế bảo vệ vô thức
Freud đã hiểu được sự dồn nén thông qua những kinh nghiệm trị liệu với tình trạng phản kháng ở thân chủ. Trong những ngày đầu trị liệu, ông tin rằng việc khôi phục những kí ức đau đớn có thể chữa lành cho họ. Tuy nhiên, ông thấy thân chủ không muốn khôi phục những kí ức đó; họ có sự chống đối, kháng cự khi ông nỗ lực đưa những kí ức ấy ra ánh sáng. Freud khẳng định rằng phải có một thế lực tinh thần nào đó kìm giữ những kí ức đau đớn không tiến vào vùng ý thức. Sự phản kháng của bệnh nhân đối với việc nhớ lại những kí ức ấy chỉ nhằm kìm nén nỗi đau.
Việc gặp phải sự phản kháng hằng ngày của thân chủ cho thấy sự dồn nén trong công việc. Điều tôi cần làm là xác định rõ ràng cho thân chủ về những nỗi đau họ không muốn đối diện, những cảm giác tủi hổ không thể chịu đựng. Khi tôi cố gắng giúp họ nhìn nhận bằng sự đồng cảm và tinh tế, họ thường phủ nhận những cảm giác ấy, hoặc vờ đồng tình rồi đổi chủ đề. Đôi khi họ nói rằng tôi hoàn toàn sai (và thỉnh thoảng tôi cũng nhầm lẫn). Trong một số ca nghiêm trọng hơn, họ sẽ từ bỏ trị liệu nếu tôi tiến quá gần đến những cảm xúc bị dồn nén.
Tôi đã có một trải nghiệm sâu sắc với một thân chủ có tuổi thơ bị lạm dụng tâm lý và tình dục. Đây là nỗi đau tinh thần vô cùng lớn. Trong buổi trị liệu, cô ấy truyền đạt nỗi đau bằng cử chỉ, hành động phi ngôn ngữ, trong khi bản thân dường như không ý thức được trạng thái này. Khi tôi cố gắng hướng cô đến những tổn thương vô thức, nhắc cô nhớ về những lí do khiến cô đau khổ, cô chỉ vờ đồng tình. Trong những tuần tiếp theo, cô bắt đầu có xung đột về lịch trình, nói rằng không thể tiếp tục trị liệu vì có cuộc họp quan trọng. Sau ba buổi, cô bảo không muốn tham gia nữa. Tất nhiên, có thể có nhiều lí do khác, nhưng tôi hiểu rằng đó chính bởi sức mạnh của sự dồn nén và phản kháng mà tôi cố gắng khơi dậy.
Có lẽ ngay lúc này, chính bạn cũng đang cảm nhận một phần kháng cự nào đó. Bạn có thể nghi ngờ liệu sự kìm nén có thật sự tồn tại, hoặc liệu nó có quan trọng đến mức tôi nhấn mạnh hay không. Có thể bạn cho rằng thân chủ cũ của tôi đã đưa ra lựa chọn khôn ngoan khi ngừng trị liệu. Và biết đâu, chính bạn cũng muốn “bỏ cuộc” bằng cách đặt cuốn sách này xuống thay vì tiếp tục đọc.
