Dù xuất hiện một số cơn mưa lớn, TP.HCM vẫn duy trì trạng thái oi bức và nắng nóng giữa tháng 5. Chuyên gia nhận định khu vực đang trong giai đoạn giao mùa, đồng thời cảnh báo về khả năng 'Siêu El Nino' quay trở lại.
Vì sao 'càng mưa càng nóng'?
Cơn mưa lớn xuất hiện chiều tối 15/5 giúp nhiều khu vực tại TP.HCM dịu nhiệt tạm thời sau những ngày nắng nóng. Nhưng cảm giác mát mẻ không duy trì được lâu. Sau mưa, nhiều người dân vẫn cảm thấy oi bức, ngột ngạt.
Trước đó, TP.HCM cũng liên tiếp xuất hiện các đợt mưa dông vào cuối tháng 4 và đầu tháng 5, khiến không ít người kỳ vọng thành phố đã bước vào mùa mưa. Tuy vậy, theo Tiến sĩ Trương Bá Kiên - Phó giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, Bộ Nông nghiệp và Môi trường - những cơn mưa này chủ yếu là mưa chuyển mùa, xảy ra cục bộ và ngắn hạn, chưa phản ánh việc mùa mưa đã thiết lập ổn định.
Theo Tiến sĩ Kiên, TP.HCM và Nam Bộ hiện vẫn trong giai đoạn chuyển mùa, thường kéo dài từ cuối tháng 4 đến khoảng tháng 5 hàng năm. Đây là thời điểm khu vực vừa trải qua mùa khô kéo dài nên nền nhiệt tích tụ trong mặt đất và không khí vẫn còn rất cao, trong khi gió mùa Tây Nam - yếu tố tạo nên mùa mưa ổn định ở Nam Bộ - chưa hoạt động rõ rệt. Vì vậy, việc giữa tháng 5 vẫn xuất hiện các đợt nắng nóng không phải hiện tượng bất thường.
Ngoài ra, điều khiến nhiều người dễ lầm tưởng mùa mưa đã bắt đầu là bởi từ cuối tháng 4 đến nay, TP.HCM liên tục xuất hiện các cơn mưa dông vào chiều tối. Có ngày mưa khá lớn, giúp nền nhiệt dịu xuống. Tuy nhiên, theo chuyên gia, đây chủ yếu là mưa chuyển mùa, chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn và ở từng khu vực riêng lẻ, chưa phải kiểu mưa đều và kéo dài của mùa mưa thực sự.
"Một vài trận mưa lớn chưa đủ để khẳng định TP.HCM đã bước vào mùa mưa", ông Kiên nói.
Ông Kiên giải thích thêm: sau nhiều tháng nắng nóng, mặt đất tại TP.HCM và Nam Bộ bị hấp thụ nhiệt mạnh nên không khí gần mặt đất trở nên nóng và ẩm hơn. Khi xuất hiện thêm các yếu tố như hội tụ gió hoặc nhiễu động nhiệt đới, mây dông dễ hình thành nhanh và gây mưa vào chiều tối. Đây là kiểu "mưa tiền gió mùa" khá điển hình ở Nam Bộ: mưa đến nhanh, có nơi mưa rất lớn nhưng phạm vi hẹp, sau đó trời có thể lại nắng nóng trong nhiều ngày tiếp theo.
Hiện tượng này khiến nhiều người cảm thấy "càng mưa càng nóng". Theo ông Kiên, sau mưa, độ ẩm trong không khí tăng mạnh khiến cơ thể khó thoát nhiệt hơn. Mồ hôi bốc hơi chậm làm cảm giác oi bức, ngột ngạt kéo dài dù nhiệt độ thực tế có thể không quá cao.
Dấu hiệu cho thấy Nam Bộ thực sự bước vào mùa mưa là mưa xuất hiện thường xuyên hơn trên diện rộng, kéo dài liên tiếp nhiều ngày và gió mùa Tây Nam hoạt động ổn định hơn. Trong khi đó, thời tiết TP.HCM hiện vẫn mang tính giao mùa, tức xen kẽ giữa các đợt nắng nóng ban ngày và mưa dông vào chiều tối.
Theo quy luật nhiều năm, nắng nóng ở Nam Bộ thường giảm dần từ giữa đến nửa cuối tháng 5 khi hoàn lưu gió mùa mùa hè được thiết lập rõ hơn. Trong thời gian tới, xu thế chung được dự báo là mưa sẽ tăng dần, dù thời điểm chuyển hẳn sang mùa mưa mỗi năm vẫn có thể dao động do ảnh hưởng của ENSO, nhiệt độ mặt biển và các hình thái thời tiết khác.
El Nino quay lại, cần lưu ý gì?
Bên cạnh diễn biến nắng nóng hiện tại, điều đáng lưu ý hơn nằm ở khả năng El Nino phát triển trong nửa sau năm 2026. Theo dự báo từ Trung tâm Dự báo Khí hậu Mỹ (NOAA/CPC), El Nino có khả năng xuất hiện trong giai đoạn tháng 5-7 với xác suất khoảng 82% và có thể duy trì qua mùa đông Bắc bán cầu 2026-2027.
Về cơ chế khí hậu, El Nino gắn với hiện tượng vùng biển trung tâm và phía đông Thái Bình Dương xích đạo ấm lên bất thường. Sự thay đổi này làm biến đổi hoàn lưu Walker, khiến vùng đối lưu mạnh dịch chuyển xa khỏi khu vực Đông Nam Á. Khi đối lưu và hội tụ ẩm suy yếu, lượng mưa tại Việt Nam, đặc biệt là Nam Bộ và Tây Nguyên, có nguy cơ thiếu hụt trong một số giai đoạn của mùa mưa.
Điều này đồng nghĩa TP.HCM và nhiều tỉnh Nam Bộ có thể đối mặt với tình trạng mưa phân bố không đều, mùa mưa kết thúc sớm hơn và mùa khô sau đó gay gắt hơn. Theo ông Kiên, tác động của El Nino không chỉ dừng ở nắng nóng đô thị mà còn kéo theo hàng loạt hệ lụy liên quan đến nguồn nước, sản xuất và đời sống dân sinh.
"Hệ quả đáng lo ngại là nguy cơ thiếu nước, suy giảm dòng chảy, hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long", chuyên gia nhận định.
Đối với khu vực hạ lưu sông Mekong, El Nino có thể làm giảm lượng mưa không chỉ ở Nam Bộ mà còn ở các khu vực thượng nguồn lưu vực sông Mekong. Khi lượng nước bổ sung cho hệ thống sông ngòi suy giảm, kết hợp với triều cường và nước biển dâng, nguy cơ nước mặn lấn sâu vào nội đồng sẽ tăng cao hơn trong mùa khô tiếp theo.
Bài học từ giai đoạn hạn mặn nghiêm trọng 2015-2016 cho thấy việc chuẩn bị sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Theo Tiến sĩ Kiên, các địa phương cần chủ động theo dõi dự báo mùa, xây dựng phương án tích trữ nước ngọt, điều chỉnh lịch thời vụ và vận hành linh hoạt hệ thống thủy lợi thay vì chờ đến khi hạn mặn xảy ra mới ứng phó.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, các hiện tượng như nắng nóng kéo dài, mưa thất thường hay cực đoan thời tiết được dự báo xuất hiện với tần suất dày hơn. Vì vậy, bên cạnh việc theo dõi dự báo khí tượng, người dân cũng cần chủ động điều chỉnh sinh hoạt, sử dụng điện nước tiết kiệm và chuẩn bị các phương án thích ứng với thời tiết cực đoan trong thời gian tới.
'Godzilla El Nino'
Không chỉ Việt Nam, nhiều quốc gia Đông Nam Á cũng đang theo dõi sát khả năng xuất hiện một đợt El Nino mạnh trong nửa cuối năm 2026. Tờ The Straits Times dẫn ý kiến các chuyên gia khí hậu cho biết khu vực có nguy cơ đối mặt với một "Godzilla El Nino" - thuật ngữ dùng để chỉ những đợt El Nino đặc biệt mạnh, khi nhiệt độ bề mặt vùng trung tâm Thái Bình Dương tăng vượt ngưỡng 2 độ C so với trung bình nhiều năm.
Theo các nhà khoa học, El Nino mạnh thường khiến Đông Nam Á nóng và khô hơn bình thường, làm gia tăng nguy cơ thiếu mưa, hạn hán, cháy rừng và khói mù diện rộng. Những đợt El Nino cực mạnh từng xuất hiện vào các giai đoạn 1982-1983, 1997-1998 và 2015-2016, đều để lại tác động lớn đối với thời tiết và môi trường trong khu vực.
Dù chưa thể khẳng định năm 2026 sẽ xuất hiện một đợt "siêu El Nino", các chuyên gia cho rằng tín hiệu hiện nay cho thấy Nam Bộ và TP.HCM cần chuẩn bị cho khả năng thời tiết cực đoan hơn, bao gồm nắng nóng kéo dài, mưa phân bố thất thường và nguy cơ thiếu nước trong mùa khô tiếp theo.
