Khởi nguồn và sự ra đời của Báo Nhân Dân
Ngày 11 tháng 3 năm 1951 đánh dấu sự kiện trọng đại khi Báo Nhân Dân ra số đầu tiên. Do tầm quan trọng đặc biệt, các đồng chí lãnh đạo cao cấp như Trường Chinh (Tổng Bí thư), Tố Hữu (Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng), cùng các thành viên Ban Biên tập gồm Vũ Tuân, Hoàng Tùng, Trần Quang Huy, Thép Mới đã trực tiếp tham gia sửa duyệt từng tin bài, hình ảnh và ký họa. Trong những tháng đầu, đồng chí Trần Quang Huy đảm nhiệm vai trò Chủ nhiệm, phụ trách tòa soạn (tương đương Tổng Biên tập), trong khi đồng chí Hoàng Tùng chịu trách nhiệm về nội dung. Báo Nhân Dân (Trung ương) được in ấn và phát hành từ Tuyên Quang, lan tỏa khắp Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, sau đó theo đường giao liên dần tiến vào các khu vực phía nam.
Bối cảnh khó khăn và quyết định táo bạo
Thời điểm đó, cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp đang bước vào giai đoạn gay go và ác liệt nhất. Địch chiếm đóng các đô thị và vùng ven, trong khi ta giữ vững vùng rừng núi, nông thôn và một số thị tứ. Với chính sách "tiêu thổ" kháng chiến và cảnh giác cao độ, việc di chuyển giữa các vùng trở nên cực kỳ khó khăn, gian khổ và nguy hiểm. Điều này càng làm phức tạp hóa nhiệm vụ chuyển tải thông tin của Đảng và Chính phủ qua báo chí đến các chiến trường trọng điểm như Liên khu V và Nam Bộ.
Theo lời kể của nhà báo Lê Huyền Thông (Lê Chúc) vào năm 1991, đồng chí Tố Hữu đã đề xuất và thống nhất với Ban Biên tập Báo Nhân Dân, trình lên Ban Bí thư Trung ương Đảng một chủ trương quan trọng: cần thiết lập các phiên bản Báo Nhân Dân được biên tập, in ấn và phát hành trực tiếp tại khu vực Nam Bộ và Liên khu V. Điều này nhằm đảm bảo thông tin kịp thời và hiệu quả trong điều kiện chiến tranh.
Sự hình thành và phát triển của ba phiên bản
Đầu năm 1952, cả hai phiên bản Báo Nhân Dân Nam Bộ và Nhân Dân Liên khu V đã chính thức ra đời. Mặc dù không xuất bản đều kỳ, nhưng chúng hoạt động khá ổn định với tinh thần "tại chỗ và trực tiếp", thống nhất tư tưởng và hành động với Báo Nhân Dân (Trung ương) tại Chiến khu Việt Bắc. Từ đó cho đến tháng 7 năm 1954 (khi Hiệp định Geneva được ký kết), cả nước có ba tờ báo cùng nằm trong "hệ sinh thái" Nhân Dân.
- Bản Nhân Dân (Trung ương): Tiếp tục xuất bản tại Chiến khu Việt Bắc, phát hành lan tỏa đến hết địa bàn Liên khu V.
- Phiên bản Nhân Dân Liên khu V: Được in tại vùng tự do Liên khu V, bao gồm các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên (nay thuộc Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai và Khánh Hòa). Máy in thường xuyên di chuyển và được cất giấu cẩn thận, chủ yếu trên vùng đất Quảng Nam và Quảng Đà (cũ).
- Phiên bản Nhân Dân Nam Bộ: Điểm in thay đổi tùy theo thời điểm, tập trung quanh các tỉnh thuộc vùng Đồng Tháp Mười.
Điểm chung và khác biệt giữa các phiên bản
Cả ba phiên bản đều nhất quán về tư tưởng chính trị và đối tượng hướng tới, nhưng cũng tồn tại những khác biệt rõ rệt. Sự khác biệt thể hiện qua nội dung phản ánh, nhu cầu thời sự, khuôn khổ báo, tác giả, văn phong và xu hướng trình bày. Do điều kiện làm báo gian khổ, phải né tránh sự vây ráp của kẻ thù, thiếu thốn giấy in và mực, cả hai phiên bản Nhân Dân Liên khu V và Nhân Dân Nam Bộ đều phải in ty-pô thủ công, thậm chí ở Nam Bộ đôi khi còn phải in thạch như thời xưa.
Hầu hết tác giả đều phải ký tắt, sử dụng bút danh hoặc ghi tên cơ quan chung chung để bảo mật và đảm bảo an toàn. Chính những khó khăn này đã tạo nên nét đặc sắc riêng biệt, đậm tính lịch sử cho các phiên bản báo.
Vai trò và nội dung của từng phiên bản
Nếu Báo Nhân Dân (bản in ở Tuyên Quang) là cơ quan Trung ương của Đảng Lao động Việt Nam, chịu sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ Chính trị và Ban Bí thư Trung ương Đảng, thì Báo Nhân Dân Nam Bộ là cơ quan tuyên truyền của Trung ương Đảng ở Nam Bộ, do Khu ủy Nam Bộ trực tiếp chỉ đạo. Tương tự, Báo Nhân Dân Liên khu V là tờ báo chính trị của Trung ương Đảng tại Trung Trung Bộ và Tây Nguyên, dưới sự chỉ đạo của Liên Khu ủy V.
Xuyên suốt quá trình hoạt động, cả hai phiên bản này đều do lực lượng tại chỗ thực hiện, nhiều khi kiêm luôn việc vận chuyển và phát hành báo. Chúng không chỉ phát hành trong Chiến khu và các vùng "cài răng lược", mà còn lọt vào cả các đô thị tạm chiếm, tiếp cận cả những người trong ngụy quân, ngụy quyền có tư tưởng dao động.
Nội dung chuyên biệt và đóng góp
Về nội dung, Nhân Dân Nam Bộ tập trung vào 5 chủ điểm chính: Xã luận - Bình luận; chỉ đạo - định hướng và Nghị quyết hóa; tin bài thời sự chiến trường; đấu tranh phê phán tư tưởng sai trái; văn nghệ - thơ ca - bút ký. Mặc dù kết nối với Trung ương không kịp thời bằng Nhân Dân Liên khu V, nhưng nó vẫn chuyển tải được nhiều bài viết từ Báo Nhân Dân (Trung ương). Nhiều bài chính luận của các đồng chí lãnh đạo như Mười Cúc (Nguyễn Văn Linh), Trần Bạch Đằng, Nguyễn Văn Nguyễn đã từng xuất hiện trên tờ báo này.
Trong khi đó, Nhân Dân Liên khu V cũng có 5 mảng đề tài tương tự, nhưng tập trung hơn vào việc diễn giải Nghị quyết, Chỉ thị và phân tích yêu cầu từ Ban Tuyên huấn Trung ương. Điểm mạnh của phiên bản này là dành lượng tin bài đáng kể cho xây dựng hậu phương kháng chiến. Nhiều bài viết của các tác giả lớn như Phạm Văn Đồng, Tố Hữu, Nguyễn Chí Thanh, Võ Chí Công đã được đăng tải, cùng với các tác phẩm của Phan Tứ (Lê Khâm), Hà Đăng (Đặng Ha), Lưu Quý Kỳ, Anh Đức.
Kỹ thuật in ấn và di sản để lại
Theo cụ Trần Tống (cán bộ lão thành cách mạng, được đặt tên đường ở Đà Nẵng), các phiên bản Nhân Dân thời chống Pháp chủ yếu in khổ nhỏ (24 x 32 cm), mỗi số từ 2 đến 4 trang trên giấy dó thường, số đặc biệt có thể lên đến 6 trang. Với tờ Nhân Dân Liên khu V, người ký duyệt xuất bản số đầu là đồng chí Nguyễn Chí Thanh (Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Liên Khu ủy V), và Chủ nhiệm giai đoạn đầu là đồng chí Trần Tống.
Nhà báo Đặng Minh Phương từng chia sẻ: "Liên khu V là 'xương sống' nối liền bắc - nam, với địa bàn rộng lớn và chiến trường ác liệt. Làm báo khi ấy là vừa viết, vừa biên tập; vừa lo đánh giặc, vừa lo tăng gia sản xuất...".
Dù năm tháng đã lùi xa, các phiên bản Nhân Dân giai đoạn 1952-1954 vẫn giữ nguyên giá trị lịch sử, để lại nhiều kinh nghiệm quý báu cho thế hệ làm báo ngày nay và mai sau. Chúng minh chứng cho sự thống nhất trong khác biệt, và tinh thần bất khuất của báo chí cách mạng Việt Nam.
