Thanh Hóa từ lâu nổi tiếng với hệ thống di tích lịch sử và văn hóa phong phú, từ Thành Nhà Hồ, Lam Kinh đến biển Sầm Sơn. Nhưng những năm gần đây, các điểm đến gắn với Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh ngày 1 tháng 12 năm 2016 tại Ethiopia – đang ngày càng thu hút du khách trong và ngoài tỉnh. Các hành trình hành hương kết hợp tham quan văn hóa góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch xứ Thanh.
Bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu
Trên địa bàn tỉnh, di sản này được lưu giữ qua hệ thống đền, phủ, các giá hầu, hát văn, trang phục nghi lễ và nhiều phong tục gắn với đời sống văn hóa của người dân. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa giàu bản sắc, tạo điều kiện hình thành sản phẩm du lịch đặc trưng nếu được khai thác phù hợp. Phát triển du lịch từ di sản luôn đặt ra yêu cầu hài hòa giữa bảo tồn và khai thác – chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm.
Công trình khảo cứu chuyên sâu mang tên “Tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn Thanh Hóa - Bản sắc và giải pháp phục vụ phát triển du lịch” do Viện Nghiên cứu Ứng dụng văn hóa truyền thống và Kiến trúc xây dựng Việt Nam thực hiện đã tập hợp kết quả khảo sát thực địa, hệ thống hóa tư liệu về lịch sử hình thành, nghi lễ, hát văn, trang phục và không gian thực hành tín ngưỡng, đồng thời đưa ra nhiều luận cứ phục vụ phát huy giá trị văn hóa trong phát triển du lịch.
Ý kiến chuyên gia: Di sản là nền tảng cho du lịch tâm linh
Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà nghiên cứu văn hóa nghệ thuật Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhận định: “Việc nghiên cứu, sưu tầm và xuất bản các công trình về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu ở Thanh Hóa có ý nghĩa thiết thực đối với công tác bảo tồn di sản. Những kết quả nghiên cứu cũng tạo thêm cơ sở khoa học để phát huy các giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch tâm linh. Bên cạnh đó, việc lan tỏa các giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ củng cố nền tảng tinh thần của xã hội, gìn giữ bản sắc dân tộc và tạo thêm động lực cho phát triển văn hóa, du lịch tại xứ Thanh”.
Nhà nghiên cứu văn hóa Hà Huy Tâm cho biết, Viện đã triển khai đề tài nghiên cứu về phát huy giá trị thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tại Thanh Hóa và biên soạn công trình chuyên khảo nhằm hệ thống hóa tư liệu về nghi lễ, trang phục, hát văn cùng các giá trị văn hóa liên quan. Qua khảo sát, nhóm nghiên cứu nhận thấy bên cạnh những giá trị truyền thống, hoạt động thực hành tín ngưỡng hiện nay cũng xuất hiện một số biểu hiện xa rời bản sắc, cần được định hướng và chấn chỉnh kịp thời để bảo đảm sự trong sáng của di sản. Ông nhấn mạnh việc bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu cần tập trung gìn giữ những yếu tố cốt lõi như nghi lễ truyền thống, hát văn, trang phục và không gian thực hành tín ngưỡng – nền tảng để xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu.
Đưa di sản trở thành lợi thế du lịch
Thực tế những năm gần đây, nhiều điểm thờ Mẫu tại Thanh Hóa như Đền Sòng, Phủ Na, Đền Cô Bơ đã trở thành điểm dừng chân quen thuộc, thu hút đông đảo du khách hành hương, chiêm bái. Lượng khách tăng qua các mùa lễ hội tạo nguồn lực tu bổ di tích, cải thiện hạ tầng giao thông và đầu tư các công trình phục vụ dân sinh. Theo Nhà văn, Tiến sĩ Nghệ thuật học Lê Ngọc Minh, tín ngưỡng thờ Mẫu có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội và du lịch của Thanh Hóa. Nếu được bảo tồn và khai thác đúng hướng, các không gian thực hành tín ngưỡng sẽ trở thành động lực thúc đẩy du lịch văn hóa tâm linh.
Sức hút của các điểm thờ Mẫu còn tạo sự kết nối giữa các loại hình du lịch. Sau hành trình chiêm bái, nhiều du khách tiếp tục tham quan biển Sầm Sơn, Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh cùng nhiều danh thắng khác, hình thành các tuyến du lịch kết hợp văn hóa tâm linh, sinh thái và nghỉ dưỡng. Khu vực quanh các đền, phủ đã xuất hiện nhiều cơ sở lưu trú, dịch vụ ăn uống, hàng lưu niệm và sản phẩm thủ công truyền thống, tạo thêm việc làm và thu nhập cho lao động địa phương vào mùa lễ hội.
Bảo tồn bản sắc để phát triển bền vững
Tuy nhiên, cùng với cơ hội phát triển là yêu cầu giữ gìn bản sắc di sản. Tiến sĩ Nguyễn Xuân Phi, Viện trưởng Nghiên cứu ứng dụng văn hóa truyền thống và kiến trúc xây dựng Việt Nam, khẳng định: “Việc phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu cần hướng đến mục tiêu quảng bá hình ảnh văn hóa của địa phương, tạo thêm động lực cho phát triển du lịch và kinh tế, đồng thời gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc cho các thế hệ sau. Đây cũng là hướng đi giúp các sản phẩm du lịch văn hóa tạo được dấu ấn riêng trong bối cảnh nhiều địa phương đang khai thác lợi thế từ di sản”.
Thực tế tại Thanh Hóa cho thấy, những điểm đến giữ được không gian văn hóa truyền thống, tổ chức hoạt động tín ngưỡng đúng quy chuẩn và bảo tồn tốt các yếu tố gốc luôn tạo sức hút lâu dài. Giá trị di sản không nằm ở quy mô lễ hội hay lượng khách đông, mà được tạo dựng từ bản sắc, tính chân thực và chiều sâu văn hóa. Trong chiến lược phát triển du lịch của Thanh Hóa, khai thác giá trị văn hóa bản địa đang trở thành hướng đi giàu tiềm năng, với tín ngưỡng thờ Mẫu là một trong những nguồn tài nguyên đặc sắc cần được nghiên cứu, bảo tồn và phát huy đúng hướng.
