Giữa biển trời bao la, đảo Nhơn Châu (còn gọi là Cù Lao Xanh, thuộc tỉnh Gia Lai) không chỉ thu hút du khách bởi vẻ đẹp hoang sơ mà còn bởi chiều sâu văn hóa tâm linh đặc sắc. Đối với người dân nơi đây, miếu Ngũ Hành thờ 5 vị nữ thần Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ là chốn gửi gắm niềm tin, gìn giữ sự bình yên qua nhiều thế hệ.
Điểm tựa tâm linh trên đảo Nhơn Châu
Không ai biết chính xác 5 ngôi miếu Ngũ Hành trên đảo Nhơn Châu có từ bao giờ, chỉ biết rằng chúng đã tồn tại từ rất lâu, trước cả khi những thế hệ cư dân hiện tại ra đời. Trong tâm thức người dân, ngũ hành được cụ thể hóa thành 5 vị “tướng bà” đáng kính, gắn với nhiều truyền thuyết mang màu sắc huyền ảo.
Ông Nguyễn Văn Bưng (67 tuổi) kể lại rằng từ thuở nhỏ, ông đã nghe các bậc cao niên truyền miệng những câu chuyện về việc “chạm mặt” các bà. Trong những đêm tĩnh lặng, có người bắt gặp bóng dáng 5 phụ nữ trong trang phục tướng quân, mỗi người mang theo binh khí như kiếm, cung, giáo mác. Họ hiện lên uy nghi như binh tướng nhà trời, trong đó bà Hỏa dễ nhận biết nhất với ngọn lửa bập bùng trên đầu.
Theo lời kể, mỗi khi các bà xuất hiện, không gian như vang lên tiếng chiêng trống, xen lẫn tiếng hò reo của binh mã. Không ai dám lại gần, bởi người dân tin đó là lúc các bà đi tuần thú, giữ bình yên cho biển đảo.
Dù không thể kiểm chứng, những câu chuyện ấy vẫn tạo nên sự kính cẩn đặc biệt trong đời sống tâm linh của cư dân. Như câu chuyện về cây cổ thụ hơn 500 năm tuổi từng đứng cạnh miếu bà Hỏa. Sau một trận bão, cây bị quật ngã, người dân định cưa dọn nhưng lưỡi cưa vừa chạm vào thì máy tắt. Chỉ khi làm lễ khấn, việc dọn dẹp mới diễn ra suôn sẻ. Đến nay, từ gốc cây cũ đã mọc lên một cây bàng vuông, tỏa bóng che phủ ngôi miếu.
Trên đảo, mỗi miếu bà được đặt ở một vị trí riêng, gắn với chức năng bảo hộ khác nhau. Miếu bà Kim và bà Mộc nằm cạnh nhau ở đầu thôn Tây, gần lăng Ông Nam Hải và miếu Bà Chúa Ngọc Nương Nương, tạo thành một cụm tâm linh quan trọng. Miếu bà Thủy nằm tách biệt tại Núi Mũi, đối diện Hòn Yến, hướng thẳng ra biển. Đây là nơi thờ Thủy Long Cung Nương Nương, vị thần cai quản biển cả mênh mông. Đây là điểm tựa tinh thần quan trọng nhất cho ngư dân vì làm ăn trên biển vốn dĩ "may ít rủi nhiều", luôn cần sự oai linh của bà phù trợ.
Miếu bà Hỏa nằm sâu trong bờ Vũng Trước, thường đóng cửa, chỉ mở vào dịp cúng tế. Trước đây, khi nhà cửa còn tạm bợ, được lợp bằng tranh tre, việc thờ bà Hỏa mang ý nghĩa cầu mong tránh hỏa hoạn. Trong khi đó, miếu bà Thổ nằm bên đường ra Vũng Trước, được xem là nơi thờ tự chúa đất. Người dân trước khi xây nhà, buôn bán hay thực hiện việc lớn đều đến khấn bà. Khi có dịch bệnh, họ cũng tìm đến đây cầu an.
Sắc phong vua ban
Tùy theo đặc trưng của từng vị thần, nghi thức thờ cúng tại các miếu Ngũ Hành trên đảo Nhơn Châu cũng có sự khác biệt. Miếu bà Kim, bà Mộc và bà Hỏa thường chỉ thắp hương vào các ngày rằm, mùng một và dịp lễ lớn tại đình làng. Trong khi đó, lễ vía bà Thổ và bà Thủy được tổ chức trang trọng hơn. Trong đó, lễ vía bà Thổ diễn ra vào ngày 18 tháng 3 âm lịch hằng năm. Đây là dịp để các bậc cao niên thôn Tây dâng lễ, bày tỏ lòng tri ân, cầu mong bà phù hộ cho dân làng khỏe mạnh, xua tan dịch bệnh.
Lễ vía bà Thủy, diễn ra vào ngày 10 tháng 2 âm lịch, mang đậm bản sắc cư dân vùng biển và do các đội lưới đăng đảm nhiệm. Để cúng bà, người dân phải dùng thuyền chở lễ vật, nồi niêu ra một gò đất cheo leo ở đầu Núi Mũi, cao hơn mặt nước biển khoảng 30 mét.
Nghi thức diễn ra trang nghiêm. Vị chánh tế ôm con gà trống cùng hương, quay mặt ra biển để thỉnh mời thủy lục binh về dự lễ, sau đó mới quay vào miếu khấn tạ, cầu mong bà phù hộ cho ngư dân ra khơi thuận buồm xuôi gió, đánh bắt thuận lợi.
Một minh chứng cho bề dày của tín ngưỡng này là sắc phong của vua Bảo Đại năm thứ 8, hiện được lưu giữ tại Lăng Ông Nam Hải. Sắc phong tôn vinh bà Thủy (Thủy Long Cung Nương Nương) là “Hoành Hiệp Dực Bảo Trung Hưng thượng đẳng thần”, ghi nhận công lao che chở, bảo hộ nhân dân của vị thần này qua nhiều thế hệ.
Hiện nay, dưới định hướng của chính quyền đảo Nhơn Châu, hệ thống miếu Ngũ Hành cùng các sắc phong quý hiếm đang dần trở thành một phần quan trọng trong các sản phẩm du lịch đặc trưng của địa phương.
Theo ông Dương Hiệp Hưng, Chủ tịch UBND xã Nhơn Châu, địa phương đang đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai đưa các miếu bà vào danh mục di tích để bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống trên đảo. Đồng thời, Nhơn Châu cũng định hướng khai thác các giá trị này gắn với phát triển du lịch, góp phần tạo sinh kế và nâng cao đời sống người dân.
