Trong những tháng đầu năm 2026, tình hình chính trị thế giới bất ổn, đặc biệt là xung đột tại Trung Đông, đã gây gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu, đẩy chi phí logistics, năng lượng và bảo hiểm hàng hóa tăng cao. Ông Nguyễn Văn Hùng, Giám đốc Công ty cổ phần Prosi Thăng Long, cho biết khoảng 60-70% sản lượng nông sản của công ty được xuất khẩu sang Trung Đông và Nam Á. Hiện nay, nhiều lô hàng đang trên đường đến các nước Trung Đông phải nằm lại lâu tại các cảng Ấn Độ hoặc Trung Quốc. Ban đầu, các hãng tàu báo chi phí vận chuyển chỉ khoảng 1.000 USD, nhưng chỉ sau nửa tháng, chi phí đã tăng lên hơn 10.000 USD. Trong khi giá trị một số lô hàng, nhất là nông sản, không cao, khiến doanh nghiệp chịu thiệt hại lớn.
Kim ngạch xuất khẩu giảm mạnh
Theo Sở Công thương Hà Nội, trong ba tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu của thành phố ước đạt 4.185 triệu USD, giảm 8,6% so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, chính sách tạm ngừng xuất khẩu xăng dầu để bảo đảm nguồn cung nhiên liệu trong nước đã khiến kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng này giảm tới 98,4%.
Bà Đinh Quỳnh Trang, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội, nhận định tăng trưởng xuất khẩu của Hà Nội đang chững lại, trong đó các doanh nghiệp nhỏ và vừa chịu tác động rõ nét nhất. Nguyên nhân là do thị trường thế giới biến động, đơn hàng chủ yếu có quy mô nhỏ nhưng yêu cầu cao hơn, các rào cản kỹ thuật, tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe. Chi phí đầu vào, logistics, lãi vay, tỷ giá ở mức cao. Trong khi đó, doanh nghiệp trong nước còn hạn chế về vốn, công nghệ, quản trị và nhân lực, sự liên kết chuỗi giữa sản xuất, logistics, tài chính, phân phối còn yếu. Đặc biệt, nhiều doanh nghiệp vẫn chủ yếu xuất khẩu sản phẩm thô, gia công có giá trị gia tăng thấp.
Rủi ro đặc thù tại thị trường Trung Đông và Nam Á
Ông Nguyễn Văn Hùng chia sẻ thêm, khu vực Trung Đông và Nam Á có dân số lớn, nhu cầu tiêu dùng cao và ổn định, nhưng lại tiềm ẩn rủi ro giao dịch đặc thù. Khi hàng hóa cập cảng, quyền kiểm soát thực tế gần như thuộc về bên mua, ngay cả khi chưa hoàn tất thanh toán. Nếu xảy ra tranh chấp hoặc đối tác không nhận hàng, doanh nghiệp không thể chuyển nhượng lô hàng cho bên khác nếu không có sự đồng ý của đối tác ban đầu. Do đó, doanh nghiệp kiến nghị tăng cường vai trò hỗ trợ của các thương vụ, cơ quan đại diện ngoại giao tại nước ngoài, đồng thời thiết lập đường dây nóng để hỗ trợ kịp thời khi phát sinh tranh chấp, nhất là tại các thị trường trọng điểm như Ấn Độ, UAE.
Giải pháp từ phía cơ quan quản lý
Trong bối cảnh doanh nghiệp xuất khẩu chịu áp lực lớn, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) Trần Thanh Hải cho biết, Bộ đã trình Thủ tướng phê duyệt Đề án hỗ trợ doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào mạng lưới phân phối nước ngoài (Đề án “Go Global”). Đề án nhằm nâng cao năng lực tiếp cận thị trường quốc tế cho doanh nghiệp Việt Nam, không chỉ dừng ở xuất khẩu hàng hóa mà còn thúc đẩy sự hiện diện lâu dài và đầu tư trực tiếp tại thị trường nước ngoài.
Ông Trần Thanh Hải nhấn mạnh, yếu tố then chốt quyết định hiệu quả xuất khẩu vẫn là năng lực của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần chủ động nâng cao khả năng thích ứng với biến động thị trường, xây dựng chiến lược đa dạng hóa thị trường và đối tác, đồng thời đầu tư bài bản vào nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu cạnh tranh quốc tế. Việc tuân thủ quy định về xuất xứ hàng hóa là đặc biệt quan trọng, vì gian lận xuất xứ đang trở thành vấn đề đáng lo ngại, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến uy tín hàng hóa và ngành xuất khẩu của Việt Nam.
Mục tiêu tăng trưởng 12% và định hướng của Hà Nội
Năm 2026, thành phố Hà Nội xác định hoạt động xuất nhập khẩu là động lực chủ đạo để giữ đà phục hồi và thúc đẩy tăng trưởng. Mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 12% là thách thức lớn, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về đa dạng hóa thị trường, tối ưu hóa chuỗi cung ứng và nâng cao khả năng thích ứng rủi ro. Ông Võ Nguyên Phong, Giám đốc Sở Công thương Hà Nội, cho biết Sở sẽ bám sát mục tiêu này, cụ thể hóa theo từng trục thị trường, ngành hàng, nhóm doanh nghiệp và nhóm giải pháp hỗ trợ. Các hoạt động xúc tiến thương mại sẽ theo hướng thực chất, chuyên sâu. Bên cạnh đó, Sở đẩy mạnh hỗ trợ doanh nghiệp trong chuyển đổi số, thương mại điện tử xuyên biên giới, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và môi trường. Sở sẽ phối hợp chặt chẽ với các sở, ngành, hiệp hội, doanh nghiệp và tổ chức hỗ trợ thương mại để giúp doanh nghiệp Hà Nội tận dụng FTA, giảm chi phí giao dịch, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục, cảnh báo sớm rủi ro và mở rộng thị trường xuất khẩu.
