Mỹ và Iran công bố 'thế trận' 10-15 điểm trước thềm đàm phán lịch sử tại Islamabad
Trong bối cảnh căng thẳng leo thang, Mỹ và Iran đã chính thức công bố hai lộ trình đối lập trước cuộc đàm phán hòa bình lịch sử tại Islamabad, Pakistan. Kế hoạch 10 điểm của Tehran và khung 15 điểm của Washington được giới quan sát đánh giá là những lập trường mở đầu mang tính chiến thuật, thay vì yêu sách cuối cùng. Cuộc gặp này diễn ra sau 6 tuần xung đột tàn khốc, với nỗ lực của Pakistan nhằm thúc đẩy đột phá ngoại giao.
Kế hoạch 10 điểm của Iran: Tập trung vào an ninh và dỡ bỏ trừng phạt
Iran đã soạn thảo đề xuất 10 điểm để đáp lại kế hoạch 15 điểm mà chính quyền Mỹ gửi tới thông qua các trung gian Pakistan. Theo báo chí nhà nước Iran, các điểm chính bao gồm:
- Dừng hoàn toàn mọi hành vi xâm lược: Tehran yêu cầu chấm dứt vĩnh viễn các cuộc tấn công, không chỉ là lệnh ngừng bắn tạm thời, và mở rộng sự bảo vệ cho mạng lưới lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah và Houthi.
- Mỹ rút quân khỏi khu vực: Iran kêu gọi rút các lực lượng chiến đấu của Mỹ khỏi Trung Đông và cấm các cuộc tấn công từ các căn cứ quân sự trong khu vực.
- Công nhận quyền làm giàu hạt nhân: Tehran muốn Washington chính thức công nhận quyền làm giàu urani trên lãnh thổ của mình, một vấn đề luôn là mối quan ngại trung tâm của Mỹ và Israel.
- Dỡ bỏ mọi lệnh trừng phạt: Iran tìm cách loại bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt sơ cấp và thứ cấp, vốn là xương sống của chiến dịch gây áp lực kinh tế từ Washington.
- Chấm dứt nghị quyết quốc tế: Tehran yêu cầu chấm dứt mọi nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế nhắm vào nước này.
- Cam kết không xâm lược: Iran tìm kiếm một cam kết ràng buộc rằng Mỹ sẽ không bao giờ tấn công hoặc đe dọa sử dụng vũ lực quân sự.
- Công nhận quyền kiểm soát eo biển Hormuz: Tehran muốn kiểm soát quá cảnh qua eo biển Hormuz dưới sự phối hợp với các lực lượng vũ trang Iran, duy trì đòn bẩy đối với tuyến đường thủy chiến lược.
- Bồi thường và tái thiết: Iran yêu cầu bồi thường cho những tổn thất gây ra từ cuộc xung đột, một điều mà Mỹ thường không cung cấp cho các đối phương.
Phái đoàn Iran, dẫn đầu bởi Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, đã có mặt tại Islamabad vào nửa đêm qua để chuẩn bị cho cuộc đàm phán. Giới lãnh đạo Iran tự tin bước ra khỏi cuộc chiến, biến eo biển Hormuz thành đòn bẩy quyền lực mới để thách thức Mỹ và Israel.
Kế hoạch 15 điểm của Mỹ: Nhấn mạnh phi hạt nhân hóa và công nhận Israel
Kế hoạch đầy đủ của Mỹ chưa được công bố chính thức, nhưng các yếu tố then chốt đã được báo chí Mỹ và Israel đưa tin. Phái đoàn Mỹ, do Phó Tổng thống JD Vance dẫn đầu cùng các đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner, vừa hạ cánh xuống Islamabad vào trưa ngày 11/4 theo giờ địa phương. Các điểm chính bao gồm:
- Tháo dỡ hoàn toàn các cơ sở hạt nhân: Mỹ yêu cầu Iran tháo dỡ các cơ sở hạt nhân tại Natanz, Isfahan và Fordow, cùng với cam kết vĩnh viễn không phát triển vũ khí hạt nhân.
- Giao nộp urani đã làm giàu: Tehran phải giao nộp kho dự trữ urani đã làm giàu cho IAEA và không còn được phép làm giàu urani trong nước, đồng thời cho phép IAEA giám sát mọi thành phần hạ tầng hạt nhân còn lại.
- Hạn chế chương trình tên lửa: Iran phải hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo, bao gồm các hạn chế về tầm bắn và số lượng tên lửa.
- Chấm dứt hỗ trợ các nhóm vũ trang: Tehran phải chấm dứt hỗ trợ các nhóm vũ trang trong khu vực như Hezbollah, Houthi và Hamas.
- Mở cửa eo biển Hormuz: Eo biển Hormuz sẽ được tuyên bố là khu vực hàng hải tự do và mở cửa vĩnh viễn, nhằm ngăn chặn suy thoái kinh tế toàn cầu.
- Công nhận quyền tồn tại của Israel: Đây là một trong những yêu cầu nhạy cảm nhất về mặt chính trị, xét trên lập trường lâu đời của Iran phủ nhận nhà nước Do Thái.
- Lệnh ngừng bắn 30 ngày: Kế hoạch bao gồm một lệnh ngừng bắn 30 ngày ban đầu để hai bên đàm phán các điều khoản của một thỏa thuận rộng lớn hơn.
- Dỡ bỏ lệnh trừng phạt: Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh trừng phạt trên diện rộng cho Iran để đổi lấy việc tuân thủ các yêu cầu trên, đồng thời hỗ trợ sản xuất điện tại Nhà máy Điện hạt nhân Bushehr.
Iran ban đầu đã bác bỏ kế hoạch 15 điểm, với một quan chức mô tả đây là yêu cầu "quá đáng, phi thực tế và vô lý". Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố vào cuối tháng 3 rằng Tehran đã đồng ý với "hầu hết" các điểm. Phó Tổng thống JD Vance phải đối mặt với thách thức đàm phán tại Islamabad để kết thúc một cuộc chiến mà chính bản thân ông không trông đợi.
Bối cảnh và triển vọng đàm phán
Cuộc đàm phán diễn ra trong bối cảnh Lãnh tụ Tối cao của Iran, ông Mojtaba Khamenei, vẫn đang hồi phục sau các chấn thương nghiêm trọng ở mặt và chân, theo 3 nguồn thạo tin chia sẻ với Reuters. Dù vậy, Tehran vẫn thể hiện sự tự tin khi bước vào vòng đàm phán mới. Giới quan sát nhận định, cả hai bên đều sử dụng các yêu cầu như quân bài đàm phán để mặc cả trên bàn ngoại giao, với mục tiêu cốt lõi của Iran tập trung vào các đảm bảo an ninh, dỡ bỏ trừng phạt và xác lập tính chính danh quốc tế.
Vấn đề Trung Đông tiếp tục là điểm nóng toàn cầu, với các cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuộc đối đầu này không chỉ ảnh hưởng đến khu vực mà còn có nguy cơ kéo theo những hệ lụy kinh tế và an ninh trên phạm vi quốc tế. Đòn cân não trên bàn đàm phán Islamabad sẽ quyết định liệu Washington có thể tránh sa lầy vào một cuộc chiến bất tận hay không, trong khi Tehran tìm cách củng cố vị thế của mình sau những tổn thất nặng nề.
